# verses

text:
Ñahni yavi ndaa ndo cha cua sacanaan ndo ndihi cha iyo nu ñuhun ñuñivi ya, tu cua ndoyo ñuhun cuii ndo cuenda ra Ndioo. 


text:
Tu cua cucahan nuun ndo cuenda yu, tu cua cucahan nuun ndo tuhun cati tuhin, cua cucahan tahan nuin chi maan ndo quivi cua quichi ndico yu ra cuu sehe ñivi. Taqui xaan cua cuu nu cua quichi yu, vati cua quichi yu cuenda ra suti chi ra cuu tatun Ndioo. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti iyo ndo inda ihya―ña cua cuvi ndo nda cua nda cua ndehe ndo yoso cuhva cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra chi ñi. Sama ra Ndioo cuhva caa ra Jesuu (Mt. 17.1‑8; Mr. 9.2‑8) 


text:
<pb/>Yaha una quivi nu ni cahan ra Jesuu tuhun can, ta quihin ra chi ra Pedro chi ra Juaan chi ra Jacobo, ta cuahan ra ta ra iin siqui yucu, vati cua cahan ra chi ra Ndioo. 


text:
Nu ni cahan ra Jesuu chi ra Ndioo, ta tucu cuhva sananduvi ra Ndioo chi ra. Tucu cuhva caa nuun ra Jesuu hora can, ta nda cua tachan sahma ra cuu, ta cuichin xaan chi, 


text:
Taqui xaan nu chacuinda ra Moisee chi ra Elía can, ta ndatuhun ra ta ra chi ra Jesuu yoso cuhva cua cuvi ra iti ñuun Jerusalén nu cuahan quivi. 


text:
Vee xaan cuni ra Pedro chi tahan ra, vati cuni xaan chi cusu ra ta ra, soco cundee ra ta ra, ta ndehe ra ta ra ti ndichin xaan ra Jesuu cuu. Ndehe ra ta ra ti ndatuhun uvi rai chi ra Jesuu, 


text:
ta sa cuahan ndico ra Moisee chi ra Elía nu iyo ra Jesuu, ta quechaha cati ra Pedro chi ra Jesuu ti: ―Vaha xaan cha quichi tahan ndi ihya, maestru. Na cua savaha ndi uni tiahva. Iin chi cua cuu chi maun, ta inga chi cua cuu chi ra Moisee, ta cua cuu inga chi chi ra Elía ―cati ra, [soco cahan soho ra,] vati ña chito ra ñaan cha cahan ra. 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Pedro can, ta quichi iin vico. Chasi chi nuun ra ta ra, ta yuhvi cuni ra ta ra cha chasi vico can nuun ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cahan ra Ndioo tichi vico can, ta cati ra ti: ―Sehi chi rahya, ta cuni xain chi ra. Cua tasoho ndo cha cua cahan ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Cha ndihi cahan ra Ndioo tuhun can, ta ndehe ra ta ra ti iin tuhun ni ra Jesuu ni ndoo. Tacan cuu, ta taxin ni chacoo ra ta ra. Quivi can ña chaha ra ta ra cuenda chi ni iin ñivi ñaan cha cuu cha ni ndehe ra tican. Sanduvaha ra Jesuu chi iin ra luhu ñuhun tati cuihna anima (Mt. 17.14‑21; Mr. 9.14‑29) 


text:
<pb/>Tuvi inga quivi, ta nuun ndico ra ta ra siqui yucu can. Nuun ra, ta tuvi ñivi ni nihin tahan ra. 


text:
Tacan cuu, ta cana chaa iin rai nda mahñu ñivi can, ta cati ra chi ra Jesuu ti: ―Yoho maestru, na cua savahun tu manini cua ndehun sehi, vati iin tuhun ni ra iyo, 


text:
ta ñuhun tati cuihna anima ra. Quii xaan cana chaa ra savaha run, ta chahni rai run chi ra, ta quee iñu yuhu ra. Sanicuehe run chi ra, ta cuaha tu ndoho chaha run chi ra, ta ña ta quee run. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi racan ti: ―Ndioho, ña chinu ini ndo chi ra Ndioo. Mani ndavaha ni ndacu ndo. Ña cundee ca ini yu chi ndo. Ña nahan cua coi chi ndo. Na ndaca sehe cun ihya ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni vii cua tuhva ra luhu can, ta sanduva run tati cuihna chi ra, ta chahni rai run chi ra. Tacan, ta quechaha nduxaan ra Jesuu chi run tati cuihna can, ta sanduvaha ra chi ra luhu, ta chaha cuenda ndico ra chi ra chi sutu ra. 


text:
Iyo xaan cuni ndihi ñivi can, vati cahnu xaan cuu ra Ndioo. Inga chaha chaha ra Jesuu cuenda ti cua cuvi ra (Mt. 17.22‑23; Mr. 9.30‑32) Ni vii nduiyo ndihi ñivi can, vati cuaha xaan cha ni savaha ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra sacuaha chi ra ti: 


text:
<pb/>―Cua taa vaha ndo soho ndo tuhun ya. Yatin xaan cua xico tuhun ñivi chihin ra cuu sehe ñivi, ta cua tiin ñi chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Ña nituni ini ra ta ra tuhun can, vati ña chaha ra Ndioo. Chacan cuu cha ña nituni ini ra, ta yuhvi ra ta ra nducu tuhun ra chi ra Jesuu ñaan cha cuu tuhun can. Tuhun ndaa ñivi cuu ñivi cahnu ca (Mt. 18.1‑5; Mr. 9.33‑37) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cahan yuhu ra sacuaha chi ra Jesuu. Cahan yuhu ra chi tahan ra, vati saxini xaan ra ndaa ra cua cuu iin rai cahnu ca. 


text:
Tacan, ta sa chito ra Jesuu yoso cuhva saxini ra ta ra chi anima ra. Chacan cuu cha quihin cuenda ra chi iin ve luhu, ta ni chacuinda ve iin chiyo xiin ra savaha ra, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Tu cua quihin cuenda ndo chi ñivi cuu sava ni ta cua vehya cuenda yu, cua quihin cuenda ndo chihin yu. Tu cua quihin cuenda ndo chi yuhu, cua quihin cuenda tahan ndo chi ra Ndioo, ta maan ra tava tiñu chihin yu. Ta chi maan ndo cati yu ti ra cuu rai cahnu ca cua tindee chi ndihi ñivi tahan ra ―cati ra. Tu ña cua cani tahan ñivi chi yo, cua cuinda naan ñi chihin yo (Mr. 9.38‑40) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Juaan chi ra ti: ―Ni ndehe ndi chi iin rai, ta cahan ra sivi cun, ta tava ra tati cuihna anima ñivi, soco ña chaha ndi cha cua savaha ca ra chacan, vati ña chica ra chihun sava ta cuhva cha chica maan ndi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ña cua casi con nuun ñivi ndacu tacan, vati tu ña cua cani tahan ñivi chi yo, cua coo ñi cuenda yo ―cati ra. Nduxaan ra Jesuu chi ra Jacobo chi ra Juaan 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chito ra Jesuu ti ña cuaha ca quivi, ta cua ndaa ra iti siqui andivi. Chacan cuu cha cati ra chi anima ra ti nini xaan cua cuhun ra iti ñuun Jerusalén, 


text:
ta tachi ra tatun ra iti nuun. Cuahan ra tatun can iti ñuhun Samaria, ta quihvi ra iin ñuun, vati cua nducu ra ndaa cua cachi ra Jesuu ndaa cua cusu ra. 


text:
Tacan ni savaha ra tatun can, soco ña ni quihin cuenda ñivi can chi ra Jesuu, vati cha cuahan ra iti ñuun Jerusalén. 


text:
Ndehe ra Jacobo chi ra Juaan yoso cuhva cati ñivi can, ta quechaha cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Ra chahnu, ¿atu cuni cun cha cua cahan ndi chi ra Ndioo ti na cua saquehni ra ñuhun cha cua cayu ñihya, ta cua ndoyo ñuhun ñi cuhva ni savaha ra Elía iti chata? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndico coo ra Jesuu nuun ra ta ra, ta nduxaan ra chi ra, ta cati ra ti: ―Ña chito ndo ñaan tiñu chica ndo. 


text:
Yuhu ra cuu sehe ñivi―quichi yu, vati cuni yu sanduvahi anima ñivi. Ña cuni yu cha cua ndoyo ñuhun ñi ―cati ra. Tacan cuu, ta cuahan ra ta ra inga ñuun. Cuni ñivi caca ñi iti chica ra Jesuu (Mt. 8.19‑22) 


text:
<pb/>Ni vii cuahan ra ta ra iti, ta quechaha cati iin rai chi ra Jesuu ti: ―Yoho ra chahnu, cuni cuhin chihun ndaa iti cua cuhun cun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Iyo nu quixi ri ñucuii, ta iyo taca ri saa, soco ñahni nu cua cava cusu yu, ta ra cuu sehe ñivi cui ―cati ra chi racan. 


text:
<pb/>Chi inga ra cati ra Jesuu ti: ―Na coho ―cati ra, soco cati ndico racan chi ra ti: ―Ra chahnu, cuhva cha cua cuhun xihne, ta cua cuchi yu chi suti ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Na cua cuchi ñivi tahan ndo chi ra, soco yoho―cuahan, ta cati tuhun cun yoso cuhva cua coo ñivi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati inga ra chi ra Jesuu ti: ―Cua cuhin chihun, ra chahnu, soco cuhva cun cha cua saña tahan xihne chi ñivi yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Tu cua quechaha satiñu ndo tiñu ra Ndioo, soco tu ña cua satiñu ndo chi ndihi cuii anima ndo, ña cua cuu coo ndo nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta chaha ra Jesuu tiñu chi inga uni xico uchi ra ta ra, ta tava tiñu ra chi ra ta ra. Uvi uvi ra tava tiñu ra, ta cuahan ra ta ra iti nuun. Ndihi ñuun nu cua yaha ra Jesuu cuahan ra ta ra. 


text:
Ni vii iyo ra ta ra chi ra Jesuu, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuaha xaan tiñu iyo, soco ñahni ñivi cua satiñu. Na cua cahan ndahvi ndo chi ra chahnu Ndioo ti cua tava tiñu ra chi ñivi cua satiñu tiñu ra. 


text:
Vitin cuahan ndo. Tava tiñu yu chihin ndo, ta cuahan ndo nu cua coo ndo chi tu ndoho. Cuhva iyo ri chivu cuati cua coo ndo, vati chaha ri ina tu ndoho chi ri. [Cuhva can cua coo ndo chi tu ndoho.] 


text:
Ña cua cuiso ndo xuhun. Ña cua cuiso ndo yunu. Ña cua cunda chaha ndo. Ña cua nducuee ndo ndatuhun ndo chi ñivi tahan ndo iti. 


text:
Tu ndicha ti iyo vii ñivi can, cua coo vii ñi cuhva cua cati ndo, soco ña cua coo vii ñi, tu ñavi tacan iyo ñi. 


text:
Vehe can nu iyo vii ñivi cua ndoo nuun ndo, ta cua cachi tahan ndo chi ñican, vati iyo yahvi ndihi ñivi satiñu. Ña cua nducu ndo nu cua coo ndo vehe ta vehe. 


text:
Tu cua quihin cuenda ñivi chi ndo ñuun nu cua quihvi ndo, cua cachi ndo ñaan cha cuu cha cua cuhva ñi chihin ndo. 


text:
Cua sanduvaha ndo chi ñivi cuhvi, ta cua cati tuhun ndo chi ñivi can ti yatin xaan cua cundaca ñahan ra Ndioo. 


text:
Tu ña cua quihin cuenda ñivi chi ndo ñuun nu cua quihvi ndo, cua yaha ndo iti cahnu ñuun can, ta cua cati ndo chi ñi ti 


text:
nacuhva ndo yuhma ñuhun ñuun ñi chaha ndo. Chacan cuu cha cua coto vaha ñi ti ña vaha cha ndacu ñi, soco na cua coto ñi yoso cuhva cua coo ñivi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra, cua cati ndo chi ñican. 


text:
Yuhu cati ti quivi cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi xaan xaan cua cutuni ñivi ni chacoo ñuun Sodoma iti chata, soco xaan ca cua cutuni ñivi ña cua quihin cuenda chi ndo vitin ―cati ra. Cuhva iyo ñivi ña tasoho (Mt. 11.20‑24) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñi cuenda ñivi ña tasoho:] ’Ndioho ñivi ñuun Corazín, ndioho ñivi ñuun Betsaida, cahnu xaan tu ndoho cua coo chi ndo, vati cahnu xaan cuhva cuu cha ni savahi iti nuun ndo. Tu cua savahi cuhva can iti nuun ñivi iyo ñuun Tiro, tu cua savahi cuhva ni savahi iti nuun ndo iti nuun ñivi ñuun Sidón, ta cahnu xaan cuati cuu cha ni savaha ñi, ndicha ndicha cua saña ihni ñi ndihi cuati can. 


text:
Cahnu xaan tu ndoho cua coo chi ñivi ñuun can nu cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi, soco cahnu xaan ca tu ndoho cua coo chi maan ndo. 


text:
Ta ndioho ñivi ñuun Capernaum, ña cua coo ndo iti siqui andivi. Cua coo ndo nu iyo ñivi ndoyo ñuhun, [vati cua tachi tuni ra Ndioo chi ndo]. 


text:
<pb/>’Tu cua tasoho ñivi chi maan ndo, cua tasoho tahan ñi chihin yu. Tu cua tava ndaa ñi chi ndo, cua tava ndaa tahan ñi chi yuhu. Tu cua tava ndaa ñi chihin yu, cua tava ndaa tahan ñi chi ra Ndioo, vati maan ra cuu ra tava tiñu chihin yu. Tacan ni cati ra Jesuu chi ra ta ra, ta cuahan ra ta ra. Quichi ndico ndihi uni xico uchi ra ta ra 


text:
<pb/>Quichi ndico ndihi uni xico uchi ra ta ra nu ni chahan ra, ta sii xaan cuni ra ta ra. Cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Ra chahnu, cha ni cahan ndi chi run tati cuihna cuenda sivi cun, ta ni tasoho run cha ni cahan ndi ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ndicha ti ni ndehi ti cha ni quehni run Satanaa iti siqui andivi cuhva quehni iin tachan, [vati cha cuahan ndoyo ñuhun run]. 


text:
Cha chahi tu ndee ini chi ndo, vati cua cuu cuañu ndo chata ri coo, cua cuu cuañu ndo chata ri tisuhma, ta ña cua cundee run Satanaa cuxaan ini run chi ndo. Ñahni cha cua cuu sandoyo ñuhun run chi ndo. 


text:
Ña cua cusii ini ndo cha tasoho run tati cuihna cha cahan ndo chi run, soco cua cusii ini ndo, vati cha iyo sivi ndo nu tutu ra Ndioo iti siqui andivi, [vati cua coo ndo chi ra] ―cati ra Jesuu. Sii cuni ra Jesuu (Mt. 11.25‑27; 13.16‑17) 


text:
<pb/>Suvi ni hora can sii xaan quechaha cuni ra Jesuu savaha ra Tati Ndioo. Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu ti: ―Yoho tata, maun cuu ra ndaca ñahan iti siqui andivi, ta maun cuu ra ndaca ñahan nu ñuhun ñuñivi ya. Sacahnu yu chihun, vati ña chahun cuenda chi ñivi nditi chi ñivi cutuni ini yoso cuhva cua coo ñivi chihun nu cua cundaca ñahan cun, soco chi ñivi ndahvi ya cha sacoto cun chacan. Chacan ni savahun, vati cuhva cuni cun cuu chi, tata. 


text:
<pb/>’Cha ni chaha suti ndihi tu ndee ini chihin yu. Yoni ñivi chito yoso cuhva iyo ra cuu sehe Ndioo. Iin tuhun ni ra Ndioo chito chacan, ta yoni ñivi chito yoso cuhva iyo ra Ndioo. Iin tuhun ni ra cuu sehe ra chito, ta ndaa ñivi cuni ra sacoto ra―ñican cua coto tahan ñi yoso cuhva iyo ra Ndioo sutu yu ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndehe ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, ta cahan siin ra chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Cua cusii ini ndo cuenda cha ni ndehe ndo. 


text:
Chahi cuenda chi ndo ti tuvi xaan ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu quichi quivi, tuvi xaan ra ni chacundaca ñahan cuenda ra Ndioo iti chata―cuni ra ndehe ra cha ni ndehe maan ndo, soco ña ni cundee ndehe ra. Cuni xaan ra ta ra cuni ra tuhun chini maan ndo, soco ña cundee ra ―cati ra Jesuu. Tuhun cha ni savaha iin rai ñuhun Samaria cha vaha 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta iin ra sacuaha ley chahnu, vati cuni coto ra a ña cua cahan ra Jesuu iin cha ndavaha ni. Chacan cuu cha quechaha nducu tuhun ra chi ra Jesuu ti: ―Maestru, ¿ñaan cha cuu cha cua savahi, ta cua coo ndito yu chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cati ley chahnu? ¿Ñaan cha cuu cha cati chi cuni maun? ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ndico ra sacuaha ley can ti: ―Cati chi ti cua cuni yo chi ra chahnu Ndioo chi ndihi cuii anima yo chi ndihi cuii cha chini tuni chi yo, ta cua cuni yo chi ndihi ñivi tahan yo cuhva cuni yo suvi ni chi maan yo, cati chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Vaha xaan cuhva cahun. Tu cua savahun cuhva ni cati cun, cua coo ndito cun chi ra Ndioo ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta ra sacuaha ley can―cuni ra cha cua saxini ra Jesuu ti nducu tuhun vaha ra chi ra. Chacan cuu cha nducu tuhun ndico ra chi ra Jesuu ti: ―¿Yoo cuu ñivi tahan yu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Iyo iin rai judío, ta quee ra ñuun Jerusalén, ta cuahan ra iti ñuun Jericó. Tacan cuu, ta tiin run ñasuhu chi ra. Quenda run sahma ra, ta cani run chi ra, ta cuahan run. Nacoo run chi ra, ta cuni cuvi ra. 


text:
Suvi ni hora can yaha iin ra sutu iti can. Ndehe ra nu caa ra ndahvi can, ta yaha ra inga chiyo iti can. 


text:
Ta ni cuhva quichi iin ra satiñu ve ñuhun. Ndehe ra nu caa ra ndahvi can, ta yaha ra inga chiyo iti can. 


text:
Tacan cuu, ta quichi tahan iin ra ñuhun Samaria, [ta xaan cuni ra ndehe ra chi ñivi judío cuhva iyo costumbre ñivi ra]. Queta ra nu caa ra ndahvi can, ta ndehe ra chi ra, ta uhvi xaan cuni ra chi ra. 


text:
Chacan cuu cha tuhva ra nu caa ra, ta savaha ra rimeri chi aceite chi vinu. Choso ra chi chi, ta chuhni ra nu nicuehe ra. Tacan cuu, ta tindee ra chi ra ndahvi can. Tiso ra chi ra siqui sana ra, ta ni chandaca ra chi ra nu cua coo nuun ra, ta tindee ra chi ra suhva ca. 


text:
Tuvi inga quivi, ta chaha ra uvi xuhun denario chi ra iyo vehe can, ta cati ra chi ra ti na cua tindee ra chi ra. Tu cua sanaan ca ra xuhun ra cha cumi ra chi ra, cua tiahvi ndico ra nda quivi cua yaha ndico ra, cati ra. 


text:
Vitin cua cati maun. ¿Ndaa ra cuu ra cuu ñivi tahan ra ni ndoyo ñuhun savaha ñasuhu? ―cati ra Jesuu chi ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra sacuaha ley can ti: ―Ra ni cundahvi ini chi ra―racan cuu ra cuu ñivi tahan ra ―cati ra. Ta cati ra Jesuu ti: ―Cuahan vitin, ta na cua savaha maun cuhva ni savaha racan ―cati ra. Queta ra Jesuu vehe ña Marta chi ña María 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra iti, ta queta ra ta ra iin ñuun. Tacan cuu, ta quihin cuenda iin ña nani Marta chi ra Jesuu vehe ña. 


text:
Iyo tahan iin cuhvi ña nani María, ta mani cha cunda nuun ña nu iyo ra chahnu Jesuu cuni ña, ta tasoho ña tuhun cahan ra. 


text:
Saxini xaan ña Marta can yoso cua savaha ña, ta cua sacachi ña chi ra. Chacan cuu cha tuhva ña nu ndaa ra, ta quechaha cati ña chi ra ti: ―Ra chahnu, ¿ñacu ña tichaha ni cun cha ni nacoo ihni ña cuhvi yu chihin yu, ta mani yu cua tiso vaha cha cua cachi ndo? Cua cati cun chi ña ti na cua tindee tahan ña chihin yu ―cati ña. 


text:
Iyo iin cha cumani cun. Ndacu ña María iin cha vaha xaan, [vati tasoho ña cha cahan yu,] ta ña cua naan chi chi ña ―cati ra.<pb/>


text:
Iin quivi iyo ra Jesuu iin nu cahan ra chi ra Ndioo. Nu ni ndihi cahan ra chi ra Ndioo, ta quechaha cati iin ra sacuaha chi ra ti: ―Ra chahnu, sanahun chi ndi yoso cuhva cua cahan ndi chi ra Ndioo cuhva ni sanahan ra Juaan chi ra chica chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Nu cua cahan ndo chi ra Ndioo, ta cua cati ndo tehen:<pb/>Sutu ndi iyo iti siqui andivi,<br/>na cua sacahnu ndihi ñivi chihun.<pb/>Na cua queta quivi cua cundaca ñahan cun ihya nu ñuhun ñuñivi ya.<pb/>Na cua savaha cun cuhva cuni cun ihya cuhva ndacu cun iti siqui andivi.<pb/> 


text:
Na cua cucahnu ini cun cuati ndacu ndi,<br/>vati cucahnu ini ndi ndihi cha ndacu ñivi chi ndi.<pb/>Na ña cua cundaca cun chi ndi nu cua savaha ndi ndavaha ni. Tacan ni cua cahan ndo chi ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Iyo amigu ndo chi ndo. Tu cua cuhun ndo vehe ra sava ñuun, ta cua cati ndo chi ra ti: “Amigu, na cuhva nuun cun uni paan chihin yu, 


text:
vati cha ni queta iin amigu yu vehi. Cani xaan quichi ra, ta ñahni cha cua cuhva ndi cachi ra,” cua cati ndo. 


text:
Tu tacan cua savaha ndo, ta cua cati ndico ra tichi vehe ra ti: “Ña cahun chihin yu vitin. Cha ndasi yu vehi, ta cha caa ndi chi sehe cuati ndi. Ña cuu ndoye, ta cuhve chi chi chihun vitin,” cua cati ra. 


text:
Cati yu chi ndo ti vasi ña cua cuhva ra ti cha amigu, soco tu ña cua saña ndo cha cahan ndahvi ndo chi ra, cua ndoyo ra, ta cua cuhva ra ndihi cha chini ñuhun ndo, [vati ña cua cundee ca ini ra]. 


text:
Chacan cuu cha cati yu chi ndo ti na cua ndaca ndo cha chini ñuhun ndo chi ra Ndioo, ta cua cuhva ra chi chi chi ndo, 


text:
Ñivi ñuñivi cuu maan ndo, ta chito ndo yoso cuhva cua cuhva ndo cha vaha chi sehe ndo. Vaha xaan ca chito ra sutu ndo iti siqui andivi yoso cuhva cua samani ra chi ndo. Cua cuhva ra cha cua quichi ra Tati Ndioo chi ndihi ñivi cua ndaca chi ra ―cati ra Jesuu. Cati ñivi ti iyo tati cuihna chi ra Jesuu (Mt. 12.22‑30; Mr. 3.19‑27) 


text:
<pb/>Iin quivi ni tava ra Jesuu tati cuihna ñuhun anima iin rai, ta ñihin ra rai can savaha run. Ni quee run anima ra, ta quechaha cahan ra, ta iyo xaan cuni ndihi ñivi can. 


text:
Iyo ñivi cati ti: ―Iyo run Beelzebú run cuu xini chi run tati cuihna chi ra Jesuu. Chacan cuu cha cuu tava ra chi run ―cati ñi. 


text:
<pb/>Inga ñi―cuni ñi cha cua savaha ra iin cha cahnu cuenda ra Ndioo iti siqui andivi, vati cuni ñi coto ñi a vaha ra Jesuu a ña vaha ra. 


text:
Chito ra yoso saxini ñi ta ñi, ta quechaha cati ra chi ñi ti: ―Tu cua cani tahan ñivi iyo iin ñuun chi tahan ñi, cua ndoyo ñuhun ñivi ñuun can. Tu cua cani tahan ñivi iyo iin vehe chi tahan ñi, cua ndoyo ñuhun ñivi vehe can. 


text:
Tu cua cani tahan ñivi run Satanaa suvi ni chi maan run, cua ndoyo ñuhun tahan nu ndaca ñahan run. Tacan cati yu, vati cati maan ndo ti iyo run Beelzebú chihin yu, ta tave chi run tati cuihna. 


text:
Cati ndo ti cuu tave chi run tati cuihna can, vati iyo run Beelzebú chihin yu. Vasi saxini ndo ti tacan ni tava ñivi maan ndo chi run. Chacan cuu cha cua cati suvi ni ñivi maan ndo ti ña vaha saxini ndo. 


text:
Tava main chi run tati cuihna can, vati chaha ra Ndioo tu ndee ini chihin yu. Chacan cuu cha cua coto ndo ti ndaca ñahan ra Ndioo ihya nu ñuhun ñuñivi ya. 


text:
<pb/>’Iyo iin rai. Nihin xaan ra, ta ndiso ra cha xaan. Tu cua cumi vaha ra vehe ra, ñahni cha cua tahan chachi ra, 


text:
soco tu cua quichi inga ra, ta nihin ca racan, ta cua cani tahan ra chi ra iyo vehe ra, cua sandoyo ñuhun ra chi ra, [vati maan ra nihin ca ra]. Cua quihin ra ndihi cha xaan cha iyo chi racan, ta chinu ini ra ti cha cua cundee ra chi chacan. Cua natahvi ra ndihi ndatiñu racan. [Tacan cati ra Jesuu cuenda run Satanaa, vati cha ni sacanaan ra chi run.] 


text:
<pb/>’Tu ña cua coo ndo chihin yu, cua cani tahan ndo chihin yu. Tu ña cua cahan ndo chi ñivi cuenda yu, cua sandoyo ñuhun ndo chi ñi. Tu cua coo ndico tati cuihna anima ñivi, xaan ca cua coo tu ndoho chi ñi (Mt. 12.43‑45) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu iin cuhva cuenda run Satanaa:] ’Tu cua quee ndaa run tati cuihna anima ñivi, cua cuhun run tichi cuhu nu ñahni nduta. Cua nanducu run nu cua coo taxin run, soco ña cua nanihin run. Tacan, ta cua saxini run ti cua cuhun ndico run nu ni quee run. 


text:
Chacan cuu cha cua cuhun run, ta cua quichi ndaca run inga ucha run tati cuihna, ta xaan ca rucan. Cua quihvi run ta run anima ñican, ta nihin xaan ca cua coo tu ndoho chi ñi. [Tacan cati ra Jesuu, vati tacan ni cua cuhva run Satanaa tu ndoho chi ñivi, tu ña cua coo ñi chi ra Jesuu.] Cua cusii ini ñivi iin cha ndicha ndicha 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Jesuu tuhun can, ta quechaha cahan iin ñahan nda mahñu ñivi can, ta cati ña ti: ―¡Na cua cusii ini ña ñahan cuu sihi cun! ―cati ña, [vati vaha xaan cahan ra]. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―¡Na cua cusii ca ini ñivi tasoho tuhun Ndioo, ta sacuinu ñi cuhva cati chi! ―cati ra. Cuni ñivi ndavaha ni ndehe ñi iin cuhva cahnu xaan (Mt. 12.38‑42; Mr. 8.12) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuvi ca ñivi ni nducuiti, ta quechaha cati ra Jesuu chi ñi ti: ―Ña vaha ñivi cuu ndo. Ña cuni ndo cuinu ini ndo chihin yu, tu ña cua savahi iin cuhva cahnu cuenda ra Ndioo. Ñahni ca cha cua savahi chi ndo. Cuhva ni savaha ra Jonaa nu ni quichi quivi―cuhva can ni iyo chi ndo. 


text:
Iti nuun ra Ndioo cua queta iin ñahan ni chacundaca ñahan chi ñivi iyo iti xuu nu ni quichi quivi. Nu cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi cua queta ña chi maan ndo, ta cua cati tuhun tahan ña ti ña vaha ndacu ndo, vati cani xaan quichi ña, ta tasoho ña tuhun cahan ra Salomón, vati cuaha xaan cha chini tuni chacoo chi ra, soco vitin iyo iin rai cahnu ca, ta iyo ca cha chini tuni chi ra, [ta ña saña ihni ndo cuati ndacu ndo]. 


text:
Ta ni cuhva cua queta tahan ra rai ni chacoo ñuun Nínive chi ndo nu cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi, ta cua cati tuhun tahan ra ti ña vaha ndacu ndo, vati saña ihni ra cuati ni savaha ra nu ni cati tuhun ra Jonaa tuhun Ndioo iti chata, ta vitin iyo iin rai cahnu ca, ta cati tuhun ra chi ndo, [soco ña saña ihni ndo cuati ndacu ndo]. Tacan cati ra Jesuu suvi ni cuenda maan ra. Tuhun yoso cuhva iyo nuun yo (Mt. 5.15; 6.22‑23) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Yoni cua taa ñuhun, ta cua tixehe ñi chi chi. Yoni cua taa ñuhun, ta cua tihi ñi chi chi tichi máquila. Tu cua taa yo ñuhun, cua tiso yo chi chi nu candileru. Chacan cuu cha ndichin vaha cua ndehe ñivi quihvi tichi vehe yo. 


text:
Titi nuun yo cuu sava ni ta cua iin ñuhun iyo chi yo. Tu vaha iyo titi nuun yo, ndichin vaha cua ndehe yo. Tu ña vaha cuni titi nuun yo, ña ndichin cua ndehe yo. 


text:
Tu ndichin vaha cua ndehe ndo, ta ñahni cha cua ndoyo ñuhun nuun ndo, vaha cua ndehe ndo cuhva ndehe vaha ndo nu cayu ñuhun. [Tacan ni cati ra Jesuu, vati tu cua cutuni vaha ini ñi yoso cuhva iyo ra Ndioo, cua coo vaha ñi chi ra.] Cati ra Jesuu ti ña vaha ndacu ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu (Mt. 23.1‑36; Mr. 12.38‑40; Lc. 20.45‑47) 


text:
<pb/>Cha ndihi cahan ra Jesuu, ta cati iin ra fariseo ti na cu cachi ra chi ra vehe ra. Chacan cuu cha cuahan ra Jesuu. Quihvi ra, ta ni chacunda ra yu mesa. 


text:
Ndehe ra fariseo can ti ña tuhva ra Jesuu nacata xihna ra ndaha ra, ta sa cua cachi ra cuhva ndacu xaan ra fariseo. Chacan cuu cha iyo xaan cuni ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra chahnu chi ra ti: ―Ndihi ndioho fariseo, nacata ndo coho ndo. Nacata ndo yachin ndo. Chata ni chi nacata ndo, soco anima ndo ña vaha, vati mani cha ndavaha ni cuni ndo. Mani cha cuni ndo chi ndo ndacu ndo. 


text:
Tondo xaan xini ndo. Ini ra Ndioo cuu ra savaha chi ñuhun ñuñivi ya, ta savaha tahan ra chi maan yo chi anima yo. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, cua coo tu ndoho chi ndo, vati ndihi yucu ni samani ndo chi ra Ndioo. Samani ndo menta. Samani ndo minu. Ndihi chacan ni samani ndo chi ra, soco ña tuhva ndo savaha tahan ndo cha vaha ndicha chi ñivi tahan ndo. Ña tuhva ndo cuni mani tahan ndo chi ñivi tahan ndo. Iyo cha cua savaha ndo nduvi cuhva can, ta ña cua nacoo ndo ni iin chi ni inga chi. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, cua coo tu ndoho chi ndo, vati cuni ndo cunda ndo tayu vaha xaan ca cha iyo ve ñuhun. Cuni ndo cha cua sacahnu xaan ñivi chi ndo nu yaha ndo iti. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo, vati cahnu xaan ndavaha ni ndacu ndo, soco ña chito ñivi, vati sandahyu ñahan ndo chi ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati iin ra sacuaha ley chahnu chi ra Jesuu ti: ―Maestru, cahan tahun ndavaha ni chi maan ndi cha cahun tuhun can ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ndioho ra sacuaha ley chahnu, cua coo tahan tu ndoho chi maan ndo, vati vee xaan tuhun chaha ndo chi ñivi. Yaha cuhva cha chaha ndo tuhun chi ñi, ta ña tindee ndo chi ñi ni suhva. 


text:
<pb/>’Cua coo tu ndoho chi ndo, vati taqui xaan ni chaqui ndaa ndo bóveda nu ni cuchi ra ni cahan cuenda ra Ndioo, ta ñivi maan ndo cuu ñivi ni chahni chi ra iti chata tiempu chahnu. 


text:
Chacan cuu cha testigu cuu ndo, ta chaha ndo cuenda ti iyo inuun ndo chi ñivi ndo iyo tiempu chahnu, vati ñican―chahni ñi chi ra ta ra, ta maan ndo savaha ñaña nu ni cuchi ra ta ra. 


text:
<pb/>’Iyo cha chini tuni chi ra Ndioo. Chacan cuu cha cati ra nu ni quichi quivi ti cua tava tiñu ra chi ra cahan cuenda ra chi ra cuu tatun ra, soco cua cani ñivi chi ra, ta cua cahni ñi chi ra. 


text:
Chacan cuu cha cua coo cuati chi ndo chi ñivi iyo vitin, vati chahni ñivi ndo chi ra ni cahan cuenda ra Ndioo nda ni xihna cuii 


text:
nu ni chihi ra Abel nda cua nda ni chihi tahan ra Zacaría. Chahni ñi chi racan nda mahñu nu ni samani ñi sana ñi chi ra Ndioo nda yu ve ñuhun. Cati ndicha yu chihin ndo ti cua tiso ra Ndioo cuati ndo chi ñivi iyo vitin. 


text:
<pb/>’Ndioho ra sacuaha ley chahnu, cua coo tu ndoho chi ndo, vati ña chaha ndo cha cua cutuni ini ñivi. Ña cuni ndo quihvi ndo cuenda ra Ndioo, ta ni ña chaha ndo cha cua quihvi inga ñivi ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Nu ni quee ra Jesuu tican, ta xaan xaan quechaha cuni ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu. Cuaha xaan nducu tuhun xaan ra chi ra Jesuu. 


text:
Tasoho xaan ra ta ra tuhun cahan ndico ra, vati nanducu xaan ra cuhva cha cua tiso ra ta ra cuati ra.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta nducuiti ndico tucu ñivi. Tuvi xaan tuvi xaan ñivi nducuiti. Chacan cuu cha chañu xaan ñi chata chaha tahan ñi. Quechaha cahan xihna ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, ta cati ra ti: ―Na cua saha ndo cuenda yoso cuhva iyo ra fariseo, vati rai uvi yaa cuu ra. 


text:
Cua queta quivi cua coto ndihi ñivi ndihi cha cahan xehe yo, ta cua coto tahan ñi ndihi cha ndacu xehe yo. 


text:
Chacan cuu cha cua coto ndihi ñivi ñaan cha cuu cha cua cahan xehe ndo. Masi indi xehe ndo tichi vehe ndo, ta ndasi vaha yu vehe, soco cua coto ndihi ñivi cha ni cahan ndo ―cati ra. Iyo ñivi cua cuyuhvi yo (Mt. 10.28‑31) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Amigu, cati yu chihin ndo ti ña cua cuyuhvi ndo chi ñivi cua cahni chi ndo, tu tacan ni cua cuu savaha ñi chi ndo. 


text:
Cua cati yu chihin ndo yochi cua cuyuhvi ndo. Cua cuyuhvi ndo chi ra Ndioo, vati cua cuu cahni xihna ra chi ndo, ta sa cua sandoyo ñuhun ra chi ndo nu cua tachi tuni ra chi ndo. Cati ndicha yu chi ndo ti chi racan cua cuyuhvi ndo. 


text:
<pb/>’Chito ndo ti quiyahvi ri saa cuati can uhun ri ta uvi xuhun cuati. Ñahni yavi ndaa ri, soco ña cua naan ini ra Ndioo chi ri. 


text:
Chacan cuu cha chito ra Ndioo yoso tahan ixi xini ndo iyo. Ña cuyuhvi ndo, vati iyo ca yavi ndaa maan ndo, ta ñavi ca sa ndihi ri saa can. Cua cati tuhun yo ti nacoto yo chi ra Jesucristo. (Mt. 10.32‑33; 12.32; 10.19‑20) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cati yu chi ndo ti tu cua cuhva ndo cuenda ti nacoto ndo chihin yu, ta ta ni cuhva yuhu ra cuu sehe ñivi cua cuhva tahin cuenda chi ra Ndioo ti nacote chihin ndo. 


text:
<pb/>’Tu cua cahan ndo ti ña vaha cuu ra cuu sehe ñivi, vasi cua cucahnu ini ra Ndioo chacan, soco tu cua cahan ndo ndavaha ni cuenda ra Tati Ndioo, ña cua cuu cucahnu ini ra chacan. 


text:
<pb/>’Tu cua cundaca ñivi chi ndo iti nuun ra chanihin ve ñuhun nu sacahnu ñivi judío, tu cua cundaca ñi chi ndo nu ra cumi tiñu, ña cua tichaha ni ndo ñaan cha cuu cha cua cahan ndo. 


text:
Ña cua tichaha ni ndo, vati suvi ni hora can cua sacoto ra Tati Ndioo chi ndo ñaan cha cuu cha cua cati ndo ―cati ra. Tuhun yoso cuhva cua coo ñivi ricu 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nducahan iin ra iyo nda mahñu ñivi can, ta cati ra chi ra Jesuu ti: ―Maestru, cua cati cun chi ra yani yu ti cua natahvi ra ndatiñu ndii sutu ndi chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Hombre, yoni chaha tiñu chihin yu ti cua cati tuhin yoso cuhva cua ndoo tiñu can chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ñivi can ti: ―Cua saha vaha ndo cuenda, coto cua yaha cuhva cua cuni ndo cha iyo chi tahan ndo. Vasi iyo xaan ndatiñu chi ndo. Vasi iyo xaan xuhun chi ndo, soco ñavi cuenda chacan iyo vaha ndo. 


text:
ta quechaha saxini ra chi anima ra ñaan cha cuu cha cua savaha ra. Ña chito ra ñaan cua savaha ra, vati ña cha tahan ca nu tivaha ra chi chi. 


text:
Tacan ni saxini ra ricu can, ta quechaha cati ra chi anima ra ti: “Cua cani yu yaca yu, ta cua savahi inga cha cahnu ca, ta cua tihi yu ndihi chi tichi can.” 


text:
Saxini ra ti: “Cuaha xaan nuni yu iyo. Cuaha xaan ndatiñu yu iyo. Cuaha cuiya cua ndunahan chi. Vitin cua quee tatun yu. Cua cachi yu, ta cua coho yu, ta cua cusii ini yu,” cati ra chi anima ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Ndioo chi ra ti: “Tondo xaan xini cun. Yuhu cati ti vitin ya cha cuaa ya cua cuvi cun, ta ndihi cha ni tiso vahun―ña cua ndoo chi chihun,” cati ra Ndioo chi ra. 


text:
Tacan ni cua coo ñivi tiso vaha xaan suvi ni cuenda maan ñi, ta ña iyo vaha ñi cuenda ra Ndioo ―cati ra Jesuu. Cumi ra Ndioo chi ñivi cuu sehe ra (Mt. 6.25‑34) 


text:
<pb/>Inga hora, ta cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti: ―Chacan cuu cha cati yu chi ndo ti ña cua saxini ndo suvi ni cuenda maan ndo. Ña cua saxini ndo ñaan cha cuu cha cua cachi ndo. Ña cua saxini ndo ñaan cha cuu cha cua cunami ndo ta ñaan cha cuu cha cua cundichin ndo. 


text:
Cha savaha ra Ndioo chi yo, ta chaha ra cha iyo ndito yo. Cahnu xaan cha ni savaha ra chi yo. Chacan cuu cha chito yo ti cua cuhva ra cha cua cachi yo, ta cua cuhva ra cha cua cunami yo. 


text:
Ndehe ndo yoso cuhva iyo ri ticaca. Ña tuhva ri tachi, ta ni ña tuhva ri saquee. Ñahni nu tivaha ri nuni, ta chaha ra Ndioo cha chachi ri. Ta ri saa can―ñahni yavi ndaa ri. Iyo xaan ca yavi ndaa maan ndo. 


text:
Ña cua saxini ndo cuhva iyo ndo, vati chito ndo ti ñahni yavi ndaa chacan, vati ña cuu sandusucun ca ndo chi ndo. [Chacan cuu cha chito ndo ti ñahni yavi ndaa cha cua saxini ndo cuenda chacan.] 


text:
<pb/>’Cua ndehe ndo yoso cuhva iyo ita ndiquin. Ña tuhva chi tavi, ta ni ña tuhva chi cunu isa. Cati yu chi ndo ti taqui xaan iyo chi. Ta ra Salomón―taqui xaan ni chacunami ra. Taqui xaan ni chacundichin ra quivi ni chacoo ra nu ñuhun ñuñivi ya, soco ña taqui ra cuhva taqui ita can. 


text:
Tacan ni savaha ra Ndioo chi ita iyo tichi cuhu. Vitin ni iyo chi, ta yutaan ndoyo ñuhun chi. Chacan cuu cha chito ndo ti vaha xaan cua savaha ra chi maan ndo. Na cua cuinu vaha ini ndo chi ra, vati ña ta cuu vaha. 


text:
Na cua nducu xihna ndo cuhva cha cua coo ndo chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra, ta sa cua cuhva ra ndihi cha chini ñuhun ndo vitin. Cua coo cha vaha chi ñivi iti siqui andivi (Mt. 6.19‑21) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Ña cuyuhvi ndo, vati cha ni cati ra sutu ndo ti cua coo ndo chi ra nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
Cua xico ndo ndatiñu ndo, ta cua tindee ndo chi ñivi ndahvi. Tacan ni cua savaha ndo cha cua cunda yahvi ndo chi ra Ndioo iti siqui andivi, ta ña cua yaha cuhva cha cua coo ndatiñu chi ndo nu ñuhun ñuñivi ya, vati nduchahnu chi, ta ndoyo ñuhun chi, ta quihin ñasuhu chi chi. 


text:
Nu iyo ndatiñu ndo cuni ndo coo ndo. Tu cua saxini ndo cuenda ndatiñu ndo, cua cuni coo ndo chi chi, soco tu cua saxini ndo cuenda ra Ndioo, cua cuni coo ndo chi maan ra. Iyo cha cua cuatu vaha ñivi chi ra chahnu 


text:
Na cua coo ndo cuhva iyo ra musu, ta ndatu vaha ra chi chitoho ra ndaa hora cua quichi ndico ra cha cuahan ra vico tandaha. Ndatu vaha ra musu can, vati quii quii ni cua nuna ra yu vehe hora cua quichi ndico ra chitoho ra, ta cua cani ra yu vehe. 


text:
Cua cusii ini ra musu can, vati cua quichi ndico chitoho ra, ta cua ndehe ra ti ndatu vaha musu ra chi ra. Cati yu chihin ndo ti cua tiso vaha ra chitoho can, ta cua cati ra chi ra musu ra ti cua cunda ra yu mesa, ta cua sacachi ra chi musu ra. 


text:
Tu cua nducuee ra chitoho can, ta cua quichi ra sava ñuun a cua quichi ra cha cua cundichin, ta cua ndehe ra ti ndatu vaha musu ra chi ra, cua cusii ini ra musu can. 


text:
Chito ndo ti tu cua coto ñivi ñaan hora cua quichi ñasuhu, cua cuatu ñi chi run, ta ña cua cuhva ñi quihvi run tichi vehe ñi. 


text:
Na cua cuatu vaha ndo chi ra cuu sehe ñivi, vati cua quichi ndico ra, ta ña cua coto ndo ñaan hora cua quichi ra ―cati ra Jesuu. Cuhva iyo ra musu vaha, ta cuhva iyo ra musu ña vaha (Mt. 24.45‑51) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra Pedro chi ra Jesuu ti: ―Ra chahnu, ¿atu chi maan ndi cahun cuhva can a chi ndihi ñivi cahun chi chi? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chahnu ti: ―Cati yu chihin ndo ti cua cuhva ra chitoho tiñu chi ra musu vaha, vati saxini vaha ra musu can. Chacan cuu cha cua satiñu vaha ra musu chi ñivi ra chitoho ra. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti cua cati ra chitoho ra ti cua sacuenda ra musu can chi ndihi ndatiñu ra. 


text:
Tu cua saxini ra musu can chi anima ra ti cua nducuee ra cuu chitoho ra, vati ña cua quichi nahan ra. Tacan, ta sa quechaha cani ra chi musu tahan ra, ta chachi ra, ta chihi ra, ta chini ra. 


text:
Tu tacan cua savaha ra musu cuu xini can, cua quichi ndico ra chitoho ra. Hora ña saxini ra musu can cua quichi ndico ra, ta iyo xaan cua tachi tuni ra chi ra. Cua tava ndaa ra chi ra, ta cua ndoo ra musu can nu iyo ñivi ña sacuinu vaha tiñu. 


text:
<pb/>’Xaan xaan cua cutuni ra musu can, vati chito ra yoso cuhva cuni chitoho ra, ta ña tiso vaha ra, ta ni ña savaha ra cuhva cuni chitoho ra. 


text:
Ta ra ña chito yoso cuhva cuni chitoho ra―tu ña vaha cua savaha ra, ña cua cutuni xaan ra. Tu cuaha tiñu cua cuhva ra Ndioo cuiso ndo, cua saxini ra ti vaha xaan cua satiñu ndo. Ña cua nduinuun ñivi cuenda ra Jesuu (Mt. 10.34‑36) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Quichi yu, vati cua savahi ti cua coo tu ndoho chi ñivi ñuñivi, ta cha iyo tu ndoho chi ñivi cuhva cuni yu. 


text:
Iyo cha cua coo tu ndoho chihin yu, ta cuaha xaan saxini yu nda cua nda quivi cua ndehi tu ndoho can. 


text:
Saxini ndo ti quichi yu, vati cua sandumani yu chi ñivi ñuñivi, soco ñavi chacan tiñu quichi yu. Cati yu chihin ndo ti quichi yu, vati cua sandusaque chi ñivi. 


text:
Ña cua nduinuun ñivi cuenda yu nda cua nda vitin ta nda cua nda iti nuun. Iyo uhun ñivi iin vehe, ta cua cahan yuhu uni ñi chi inga uvi ñi, ta cua cahan yuhu tahan uvi ñi chi inga uni ñi. Ña cua nduinuun ñi cuenda yu. 


text:
Cua cahan yuhu ra rai chi sehe ra, ta cua cahan yuhu ndico tucu ra cuati chi sutu ra. Cua cahan yuhu ñi ñahan chi sehe ñi, ta cua cahan yuhu ndico tucu ñi cuati chi sihi ñi. Cua cahan yuhu ñi chahnu chi chanu ñi, ta cua cahan yuhu ndico tucu ñi tivaa chi chiso ñi, [vati ña cua nduinuun ñi cuenda yu]. Chito ñivi yoso cuhva iyo ñi nu ñuhun ñuñivi ya (Mt. 16.1‑4; Mr. 8.11‑13) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can: ―Ta cha ndehe ndo ti vachi vico iti chiyo chiso nicandi, ta cati ndo ti cua cuun savi, ta ndicha ti cua cuun savi. 


text:
Ta cha ndehe ndo cha vachi tati iti xuu, ta cati ndo ti ihni xaan cua cuu, ta ndicha ihni xaan cua cuu. 


text:
Ña vaha ñivi cuu ndo, vati chito xaan ndo yoso cuhva iyo ndo nu ñuhun ñuñivi, soco ña chito ndo ñaan quivi chica ndo vitin. Cua nducu ñivi cuhva cua coo vii ñi chi ñivi cuxaan ini chi ñi (Mt. 5.25‑26) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Iyo cha cua nducu suvi ni maan ndo cuhva ñaan cha cuu cha vaha ndicha. 


text:
Tu cua tiso ñivi cuati ndo, tu cua cundaca ñi chi ndo nuun ra cumi tiñu, cua nducu ndo cuhva cha cua coso vaha tiñu nu cuahan ndo, coto cua queta ndo nu ra cale, ta cua sayaha ra chi ndo chi ra mayoo, ta cua tihi ra chi ndo ve caa. 


text:
Cati yu ti ña cua quee ndo tican nda cua nda cua tiahvi ndo ndihi multa can ―cati ra Jesuu, [vati tacan ni cua coto ñivi ti na cua nducu ñi cuhva cha cua coso vaha tiñu chi ra Ndioo, ta ni vii cumani cha cua tachi tuni ra chi ñivi].<pb/>


text:
Suvi ni hora can ni iyo cuiti tahan iin uvi uni ñivi, ta chaha ñi cuenda chi ra Jesuu yoso cuhva chahni ra Pilato chi tahan ñi quichi iti ñuhun Galilea. Chahni ra chi ñi nu ni samani ñi sana ñi chi ra Ndioo. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ñi ti: ―Ña cua saxini ndo ti savaha xaan ca ñivi can cuati, vati ni tahan ñi tu ndoho can, ta ña cuaha xaan ni cuati ndacu ndihi ca ñivi tahan ñi iyo ñuhun can. 


text:
Cati yu ti ñavi chacan cuu cha ni tahan ñi tu ndoho can, soco tu ña cua saña ihni ndo cuati ndacu ndo, cua ndoyo ñuhun tahan ndo cuhva ni ndoyo ñuhun ñivi can. 


text:
Ni ñuhun ini ndo ti nduva torre iyo nuun Siloé siqui ñivi, ta chihi chahun uni tahan ñi. Ña cua saxini ndo ti iyo ca cuati chi ñican, [vati ni tahan ñi tu ndoho can,] ta ñahni cuati iyo chi ndihi ca ñivi iyo ñuun Jerusalén. 


text:
Cati yu ti ñavi chacan cuu cha ni tahan ñi tu ndoho can, soco tu ña cua saña ihni ndo cuati ndacu ndo, cua ndoyo ñuhun tahan ndo cuhva ni ndoyo ñuhun ñivi can ―cati ra. Cuhva yoso cuhva iyo yutun tusihva tiñi vixin 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cahan ra Jesuu cuhva ya, ta cati ra chi ñi ti: ―Iyo iin rai, ta tachi ra iin tusihva tiñi vixin nu iyo yama ra. Tacan cuu, ta cuahan ra ti cua ndehe ra a ñahni chiti chi, soco ñahni chi nihin ra. 


text:
Chacan cuu cha cati ra chi ra cuu musu ra ti: “Cha queta uni cuiya cha quichi ndehi a ñahni chiti yutun ya, ta ñahni chi nihin yu. Cahnda cun chi chi, vati ñahni yavi ndaa chi nu inda chi,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ndico ra musu can ti: “Saña nuun cun chi chi tichi cuiya ya, ra chahnu. Cua nañu xihne chaha chi, ta cua tihi yu ihvi xuu ri sundiquin. 


text:
Tu cua coo chiti chi cha tacan inga cuiya, vaha cua ndoo chi, soco tu ñahni chi cua coo, cua tahnda chi,” cati ra musu can ―cati ra Jesuu, [vati tacan ni cua coto ñivi ti nini xaan cua saña ihni ñi cuati ndacu ñi]. Iin quivi ndaa tatun ñivi sanduvaha ra Jesuu iin ñahan tihi chata 


text:
ta iyo tahan iin ñahan tican. Chahun uni cuiya cha cuhvi ña, vati cha ndutihi chata ña savaha iin run tati cuihna chi ña, ta ña cuu cuinda cuiti vaha ña. 


text:
Ndehe ra Jesuu chi ña, ta cana ra chi ña, ta quechaha cati ra chi ña ti: ―Yoho sihi, cha cua nduvahun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta tiso ra ndaha ra chata ña, ta suvi ni hora can ni chacuinda cuiti ña, ta quechaha cati ña ti cahnu xaan rai cuu ra Ndioo. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha nduxaan ra cuu xini ve ñuhun can. Nduxaan ra, vati quivi sábadu can ni sanduvaha ra Jesuu chi ñacan. Chacan cuu cha quechaha cati ra cuu xini can chi ñivi can ti: ―Iyo iñu quivi cha cua satiñu yo. Tu cua cuni ndo nduvaha ndo cuehe cuhvi ndo, cua quichi ndo cha cuu iñu quivi can, soco ña cua quichi nduvaha ndo quivi sábadu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra chahnu chi ra ti: ―Ñivi uvi yaa cuu ndo. Chite ti quivi sábadu cuu chi, soco ndihi ndo―ndachi ndo sundiquin ndo. Ndachi ndo buru ndo. Ndachi ndo chi ri nu chachi ri, ta chandaca ndo chi ri nu cua coho ri nduta quivi sábadu. 


text:
Vasi ña vaha cha nduvaha ñahya quivi sábadu ya cuni ndo. Ñivi ra Abraham chi ña, soco cha queta chahun uni cuiya iyo cuhva cha ni chuhni run Satanaa chi ña, ta ña cuu ndachi yo chi ña quivi sábadu, cati ndo. 


text:
<pb/>Cha ndihi cahan ra Jesuu tuhun can, ta quechaha nducahan nuun ndihi ñi nduxaan chi ra. Tacan cuu, ta cusii ini xaan ndihi ñivi can, vati cuaha xaan cha vaha ndicha ni savaha ra Jesuu. Cuhva iyo chiti motasa (Mt. 13.31‑32; Mr. 4.30‑32) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu ti: ―Nu cua cundaca ñahan ra Ndioo cuu sava ni ta cua iin chiti motasa. Quihin iin rai chi chi, ta tachi ra chi chi tichi yama ra. Cana chi, ta chahnu chi. Cahnu xaan yutun cha cuu chi, ta quichi coo ri saa soco chi. [Tacan cati ra Jesuu, vati tuvi xaan ñivi ra Ndioo cua coo nu cuahan quivi.] Cuhva iyo ndixi panela (Mt. 13.33) 


text:
<pb/>Cati ndico tucu ra Jesuu inga cuhva ti: ―Nu cua cundaca ñahan ra Ndioo cuu sava ni ta cua ndixi panela. Quihin iin ñahan chi chi, ta tixehe ña chi chi tichi uni cuhva yuti paan, ta chinu xico chi niniin chi. [Tacan cati ra Jesuu, vati cua queta tuhun Ndioo nini cahnu nu ñuhun ñuñivi, ta cua cuinu ini ñivi chi ra.] Cuhva iyo yu vehe tuu (Mt. 7.13‑14, 21‑23) 


text:
<pb/>Cuaha ñuun nu ni yaha ra Jesuu cha cuahan ra iti ñuun Jerusalén, ta sacuaha ra chi ñivi ñuun nu ni yaha ra. 


text:
Iin chaha nducu tuhun iin ñivi chi ra ti: ―Ra chahnu, ¿atu suhva ni ñivi cuu ñi cua sacacu ra Ndioo? ―cati ñi. Ta cati ndico ra Jesuu ti: 


text:
<pb/>―Na cua sandee ini ndo chi ndo, ta cua cuu quihvi ndo nu cuu chi sava ni ta cua iin yu vehe. Tuu xaan chi, vati tuvi ñivi cua nducu ñi cuhva cha cua quihvi ñi, soco ña cua cundee quihvi ñi. 


text:
Tacan cuu, ta cua cuinda ra cuu chitoho vehe can, ta cua casi ra yu vehe. Hora can cua queta ñivi yu vehe can. Iti chata tican cua cuinda ñi, ta cua cani ñi yu vehe, ta cua cati ñi ti: “Ra chahnu, nuna yu vehe, vati cua quihvi tahan ndi,” cua cati ñi, soco cua cati ndico ra ti: “Ña nacote chi ndo. Ña chite ndaa iti quichi ndo,” cua cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta sa cua cati ñi ti: “Cha chachi tahan ndi chihun, ta sacuahun chi ndi ñuun ndi,” cua cati ñi, 


text:
soco cua cati ndico ra chitoho can ti: “Ña chite ndaa iti quichi ndo. Cuahan ndo, vati mani ndavaha ni ndacu ndo,” cua cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cua ndahyu xaan ñi. Cuihya xaan cua cuni anima ñi, vati cua ndehe ñi ti iyo ra Abraham chi ra Isaac chi ra Jacob chi ndihi ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu. Ndihi racan ta ra cua coo chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra, soco ñican―cua quee ndaa ñi iin chiyo. 


text:
Nini cahnu nu ñuhun ñuñivi cua quichi ñivi, ta cua coo vaha ñi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
Chacan cuu cha iyo ñivi nducuee ñi chinu ini ñi chi ra Ndioo, soco cua cundee quihvi ñi nu cua cundaca ñahan ra, ta iyo inga ñivi sacahnu ñi chi ra Ndioo, soco cua ndoo ihni ñi, vati ña sacahnu ndicha ñi chi ra ―cati ra. Ndahyu ra Jesuu cuenda ñivi iyo ñuun Jerusalén (Mt. 23.37‑39) 


text:
<pb/>Suvi ni hora can quichi uvi ra fariseo nu iyo ra Jesuu, ta quechaha cati ra ta ra chi ra ti: ―Cuahan inga chiyo, vati cuni ra Herode cahni ra chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Cuahan ndico ndo, ta cati ndo chi ra maña can ti vitin yutaan cua tave chi run tati cuihna anima ñivi, ta cua sanduvahi chi ñivi, soco nda inga ca quivi, ta cua ndihi tiñu ndacu i. 


text:
Iyo cha cua cuhin iti vitin chi yutaan chi isa, vati ña cuu cuvi iin ra cahan cuenda ra Ndioo, tu ña cua queta ra tichi ñuun ñuun Jerusalén. 


text:
<pb/>’Ndihi ndioho ñivi iyo ñuun Jerusalén, chahni ndo chi ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi. Chi yuu cani ndo chi ra ni tava tiñu ra Ndioo iti nuun ndo. Cuni xain sacacu i chi ndo nu cua ndehe ndo tu ndoho sava ni ta cua sacacu ri tiñuun chi sehe ri cha tixehe ri chi ri tichi ndichin ri. Cuni yu sacacu i chihin ndo, soco ña cuni maan ndo. 


text:
Cha nacoo ihni ra Ndioo chihin ndo ñuun ndo. Cati yu ti ña cua ndehe ca ndo chihin yu nda cua nda quivi [cua saña ihni ndo cuati ndacu ndo], ta cua cati ndo ti cahnu xaan rai cuu ra quichi cuenda ra chahnu ―cati ra.<pb/>


text:
Iin quivi sábadu cuahan ra Jesuu vehe iin ra fariseo cuu xini, vati cua cachi ra chi ra, ta ndehe xaan ra tahan ra fariseo can yoso cua savaha ra Jesuu. 


text:
Quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra sacuaha ley chahnu chi ra fariseo can ti: ―¿Yoso cati ley chahnu? ¿Atu cuu sanduvaha yo quivi sábadu a ña cuu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta taxin taxin ndaa ra ta ra. Tacan cuu, ta tiso ra Jesuu ndaha ra chi ra ndahvi can. Sanduvaha ra chi ra, ta chaha ra ti na cuhun ra. 


text:
Tacan cuu, ta nducu tuhun ra chi ra fariseo ta ra ti: ―¿Atu ña cua tava ndo buru ndo a sundiquin ndo tichi soco, tu cua quehni ri quivi sábadu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndehe ra Jesuu yoso cuhva queta ñivi can vico can, ta nanducu ñi tayu vaha. Chacan cuu cha quechaha cahan ra iin cuhva chi ñi. Cati ra ti: 


text:
<pb/>―Tu cua satuhun ñivi chi ndo iin vico tandaha, ña cua nanducu ndo tayu vaha, coto cua quichi tahan inga ñivi cahnu ca. 


text:
Tacan, ta sa cua tuhva ra cana chi ndo nu ndaa ndo, ta cua cati ra chihin ndo ti: “Cua cuhva cun tayu ya chi rahya,” cua cati ra. Tu tacan ni cua tahan ndo, cua coo xaan tu ca nuun chi ndo, ta cua nanducu ndo inga tayu ndahvi nu cua cunda ndo. 


text:
Chacan cuu cha cati yu ti cua cuhun ndo nu cua satuhun ñivi chi ndo, soco ña cua nanducu ndo tayu vaha nu cua cunda ndo. Chacan cuu cha cua tuhva ra cana chihin ndo, ta cua cati ra ti: “Amigu, cua cunda cun tayu vaha ya,” cua cati ra. Tu tacan ni cua cuu chi, cua ndehe ndihi ñivi iyo tahan ti sacahnu xaan ra chihun. 


text:
Tacan cati yu, vati tu cua nducu ndo cha cua cati ñivi ti cahnu xaan ñivi cuu ndo, cua coo tu ca nuun chi ndo, soco tu cua cahnda ini ndo chacan, cua sacahnu ndicha ra Ndioo chihin ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra cana ñahan chi ra ti: ―Tu cua sacahnu cun iin vico, ña cua satuhun cun amigu cun. Ña cua satuhun cun yani cun. Ña cua satuhun cun ñivi cun. Ña cua satuhun cun ñivi ricu, coto cua queta quivi cua sacachi tahan ñi chihun, ta cua nihin ndico cun cha cua sanaun chi ñi. 


text:
Tu cua sacahnu ndico tucu cun vico, cua satuhun cun chi ñivi ndahvi. Cua satuhun cun chi ñivi cojo. Cua satuhun cun chi ñivi cuaa. Chi ñican cua satuhun cun, 


text:
ta cua cusii ini cun, vati ña cua cuu sacachi ndico ñi chihun. Tacan ni cua savahun, vati cua tiahvi ndico ra Ndioo chihun quivi cua natacu ndico ñivi iyo vaha cuenda ra Ndioo ―cati ra Jesuu. Tuhun yoso cuhva sacahnu ñivi iin vico cahnu 


text:
<pb/>Tuhun can ni chini iin ra ndaa yu mesa can, ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: ―Cua cusii ini ñivi cua sacahnu vico nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu cuhva ya ti: ―Iyo iin rai, ta cahnu xaan vico savaha ra. Tuvi xaan ñivi cana ñahan ra. 


text:
Hora cua quechaha sacahnu ra vico can tachi ra chi musu ra, vati cua cati ra chi ñivi can ti: “Coho vitin, vati cha iyo vaha,” cua cati ra musu can. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ra, ta ndihi ñican quechaha cati ñi ti ña cua cuu. Iin ñi cati ñi chi ra ti: “Cha sate iin ñuhun, ta iyo cha cua cu ndehi chi chi. Na cua savahun tu manini cati cun chi ra ti na cua cucahnu ini ra chihin yu,” cati ñi chi ra musu ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati inga ñi ti: “Cha sate uhun pare toro satiñu, ta cua cu ndehi ñaan cuhva iyo ri. Na cua savahun tu manini cati cun chi ra ti na cua cucahnu ini ra chihin yu,” cati ñi. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ndico ra musu can, ta chaha ra cuenda chi ra cuu chitoho ra. Tacan, ta quechaha xaan cuni ra chitoho can, ta cati ra chi musu ra ti: “Cua cuhun yatin cun ndihi iti ñuun ya, ta cua cati cun chi ndihi ñivi ndahvi chi ñivi cojo chi ñivi cuaa ti na cua quichi ñi ta ñi ihya,” cati ra. 


text:
Cati ndico ra musu can ti: “Cha ni savaha ndi cuhva cati cun, ra chahnu, ta ni vii iyo cha cua cachi ñivi,” cati ra, 


text:
ta cati ndico ra chitoho can ti: “Cua cuhun ndico cun, ta cua ndehun ndihi ticu iti, ta cua sanini cun chi ñivi, vati cua quichi ñi. Chacan cuu cha tuvi ñi cua quichi, 


text:
soco ñivi cati ti ña quichi ñi―ñican ña cua cachi ca ñi chihin yu,” cati ra chitoho can. [Tacan cati ra Jesuu, vati chaha ra cuenda yoso cuhva cua coo ñivi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra.] Tuhun yoso cuhva cua coo ñivi chi ra Cristo 


text:
<pb/>Quivi can chica tuvi ñivi chi ra Jesuu. Tacan cuu, ta ndico coo ra, ta quechaha cati ra chi ñi ti: 


text:
<pb/>―Tu cua quichi ndo chihin yu, ta ña cua cahnda ini ndo chi sutu ndo chi sihi ndo chi sehe ndo chi tahan ndo, tu ña cua cahnda ini ndo chi maan ndo, ña cua cuu cuu ndo tatun yu. 


text:
Tu ña cua cuni ndo coo ndo chi tu ndoho cuhva cua coo tu ndoho chihin ñivi nu cruu, tu ña cua caca ndo iti chica yu, ña cua cuu cuu ndo tatun yu. 


text:
[Cua cati yu iin cuhva chi ndo.] Tu cua cuni ndo savaha ndo iin vehe, cua cunda nuun ndo, ta cua tava xihna ndo cuenda, coto ña cua queta xuhun ndo. 


text:
Tacan ni cua savaha ndo, coto cua queta ndicha cuii chaha ni chi, ta ña cua cuu saqueta ndo niniin chi. Tu tacan ni cua savaha ndo, cua ndehe ndihi ñivi, ta cua quechaha sacateni ñi chi ndo. 


text:
Ta ni cuhva savaha ra cumi tiñu. Tu cua cuhun ra, ta cua cani tahan ra chi inga ra cumi tiñu, cua cunda nuun ra, ta cua saxini xihna ra a cua cuu sacanaan ra, vati uchi mil ni sandaru iyo chi ra, ta iyo oco mil sandaru chi inga ra. 


text:
Tu ña cua cuu, cua tava tiñu ra chi ra ndiso tiñu nu vachi ra ta ra. Ni vii cani vachi ra, ta cua satahan ra chi ra, ta cua cahan ndahvi ra chi ra a ña cua cuu ndumani ndico ra chi ra. 


text:
Chacan cuu cha cati yu ti tu ña cua nacoo ihni ndo ndihi cha iyo chi ndo, ña cua cuu cuu ndo tatun yu. Tuhun yoso cuhva cua coo ñiin, tu ña uhva ca chi (Mt. 5.13; Mr. 9.50) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Vaha xaan iyo ñiin, soco tu ña uhva ca chi, ña cua cuu nduvaha ndico chi. 


text:
Ñahni ca yavi ndaa chi cha tacan, ta ni ña cuu ca cuatiñu yo chi chi. Cua savita yo chi chi. Na cua taa vaha ndo soho ndo. [Tacan cati ra Jesuu, vati tu ñahni yavi ndaa yo, cua tava ndaa ra Ndioo chi yo.]<pb/>


text:
Iin quivi quichi ndihi ñivi ndacu xaan cuati nuun iyo ra Jesuu, ta quichi tahan ra satiahvi, vati cuni ñi tasoho ñi tuhun cahan ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta cuaha xaan quechaha cahan ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu, ta cati ra ta ra cuenda ra Jesuu ti: ―Quihin cuenda xaan rahya chi ñivi ndacu cuati, ta icaa ni chachi ra chi ñi ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>―Tu iyo iin ciendu ri mbee chi ndo, ta cuanaan iin tuhun ri, ndihi ndo―cua nacoo ndo chi ndihi ca ri nu cuahan ndo tichi cuhu, ta cua nanducu ndo chi ri cuanaan nda cua nda cua nanihin ndo chi ri. 


text:
Cua queta ndico ndo vehe ndo, ta cua cati ndo chi ndihi ñivi ndo chi ndihi amigu ndo ti: “Na cua cusii ini yo, vati cuanaan iin ri mbee sana yu, soco nanihin ndique chi ri,” cua cati ndo. 


text:
Cati yu chi ndo ti ta ni cuhva cua cusii ini ra Ndioo iti siqui andivi, tu cua saña ihni iin tuhun ñivi cuati ndacu ñi. Ñahni cha saxini ra cuenda ndihi ca ñivi cha iyo vaha chi ra, [vati ña tichaha ca ñi saña ihni ñi cuati ndacu ñi]. Tuhun cha cuanaan xuhun 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Tacan tahan iyo ñi ñahan. Tu cha iyo uchi xuhun cuati chi ñi, ta cuanaan iin chi, cua taa ñi ñuhun, ta cua natihvi ñi niniin tichi vehe ñi. Ndoo ndoo cua nanducu ñi chi chi nda cua nda cua nanihin ñi chi chi. 


text:
Cua nanihin ñi chi chi, ta cua cati ñi chi ndihi amiga ñi ti: “Cua cusii ini yo, vati nanihin ndico yu xuhun yu cha cuanaan,” cua cati ñi. 


text:
Cati yu ti ta ni cuhva cua cusii ini ra tatun Ndioo, tu cua saña ihni iin tuhun ni ñivi cuati ndacu ñi. Tuhun cuenda iin ra nacoo chi sutu ra 


text:
ta quechaha cati ra luhu chi sutu ra ti: “Tata, natahvi ndatiñu cun cha cua cuhva cun chihin yu,” cati ra. Tacan cuu, ta natahvi ra sutu ra ndatiñu ra chi ra. 


text:
Suhva ca quivi, ta tiso vaha ra luhu can ndatiñu ra, ta quee iti ra. Cani xaan cuahan ra, ta tican sanaan ra ndihi cha iyo chi ra, vati mani cha coo ra chi ndavaha ni cuni ra. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ra nuun iin ra ñuun can, ta quechaha satiñu tatun ra chi ra. Chacan cuu cha tachi ra ñuun can chi ra nu iyo quini ra, vati cua sacachi ra chi ri. 


text:
Queta iin quivi quechaha saxini vaha ra, ta cati ra chi anima ra ti: “Iyo tahan ra musu chi suti, ta ndihi ra chachi vaha, ta yuhu―ihya iye, ta chihi yu chi soco. 


text:
Cua cuhin nuun ra suti, ta cua cati yu chi ra ti cahnu xaan cuati cha ni savahi chihin ra chi ra Ndioo iyo iti siqui andivi. 


text:
Ñahni ca yavi ndai cha cua cui sehe ra. Na cua cuhva ra cha cua cui sava ni ta cuhva iin musu ra, cua cati yu chi suti,” saxini ra. 


text:
Tacan cuu, ta quee ra cuahan ra. Iti nuun sutu ra cuahan ra. ’Ni vii cani vachi ra, ta ndehe sutu ra chi ra, ta ndahvi xaan cuni anima ra ndehe ra chi sehe ra. Chacan cuu cha chinu ra cua satahan ra chi ra. Chacunumi ndaa ra chi ra, ta chihi ra yuhu ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra luhu can chi sutu ra ti: “Tata, cahnu xaan cuati ni savahi chi maun chi ra Ndioo iyo iti siqui andivi. Ñahni yavi ndai cha cua cuu que sehun,” cati ra, 


text:
ta quechaha cati sutu ra chi ra musu ti: “Quii quii ni cua quichi ndaca ndo iin sahma vaha chi ra, ta cua sacundichin ndo chi ra. Cua tihi ndo xehe nundaha ra, ta cua cuhva ndo ndichan cunda chaha ra. 


text:
Cua cu quihin ndo sundiquin xahan, ta cua cahni ndo chi ri, vati cua cachi ndi, ta cua cusii ini ndi, vati cha quichi ndico sehi. 


text:
Cha ndoyo ñuhun ra, soco vitin cha iyo ndico ra,” cati ra. Tacan cuu, ta sii xaan quechaha cuni ra ta ra, ta savaha ra vico. 


text:
<pb/>’Tacan cuu, ta quichi ra chanihin ca. Iti chiqui quichi ra. Ña cani ca, ta queta ra vehe, ta chini ra ti iyo yaa, ta chita chaha ñi. 


text:
ta cati ndico ra musu ti: “Cha quichi ndico ra yani cun, ta chahni sutu cun chi ri sundiquin xahan, vati cha iyo ndico ra, ta ñahni cha ni tahan ra nu ni chahan ra,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta xaan xaan quechaha cuni ra chanihin can, ta ña cuni ra quihvi ra tichi vehe. Chacan cuu cha quee ra cuu sutu ra ta ra, ta cahan ndahvi ra chi ra, 


text:
soco cati ndico ra chi sutu ra ti: “Cuaha xaan cuiya cha satiñu tatun yu chihun, ta ndihi ni quivi tasoho vahi cha cati tuhun cun chihin yu, ta ña ni chahun cha cahni yu ni iin chivu, ta cua cusii ini yu chi amigu yu. 


text:
Vitin cha quichi ndico ra yani luhu yu. Cha ni chacoo xaan ra ndavaha ni chi ñi ñahan inga chiyo, ta cha ni sanaan ra ndatiñu cun chi ñi. Cuenda maan ra chahni cun chi ri sundiquin xahan,” cati ra, 


text:
ta cati ndico sutu ra chi ra ti: “Sehu, iyo cun chihin yu ndihi ni quivi, ta ndihi ndatiñu yu cuu chi maun. 


text:
Vitin iyo cha sacahnu yo vico, ta cusii ini yo, vati cha ndoyo ñuhun ra yani cun, soco vitin cha iyo ndico ra chi yo,” cati sutu ra ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Cati ndico tucu ra Jesuu inga cuhva chi ra sacuaha chi ra ti: ―Iyo iin ra ricu, ta iyo musu ra. Cati ñivi chi ra ricu can ti sanaan ra musu can ndatiñu ra. 


text:
Chacan cuu cha cana ra chi musu ra, ta quechaha cati ra chi ra ti: “Cha cati ñivi chihin yu ti ña vaha ndacu cun. Cua cati maun yoso cuhva cha ni savahun, vati ña cua cuu ca satiñu cun chihin yu,” cati ra. 


text:
Quechaha saxini ra musu can chi anima ra ti: “¿Ñaan cha cuu cha cua savahi? Cua quenda ra chitohi tiñu chihin yu. Ña cua cundei satiñu i, ta cahan nuin cha cua cu caye vehe ñivi. 


text:
Vitin chite ñaan cha cuu cha cua savahi, ta ni cua quihin cuenda ñivi chihin yu quivi cua quenda ra tiñu chihin yu,” saxini ra. 


text:
Chacan cuu cha cana ra musu can chi iin iin ñivi ndiseca chi chitoho ra, ta nducu tuhun ra chi ñi ti: “¿Yoso ndiseca cun chi ra chitohi?” cati ra, 


text:
ta cati ndico ñi ti: “Iin ciendu litru aceite,” cati ñi. Cati ra musu can ti: “Vitin cua quihun tutu cun, ta numi xaan cua taa ndico tucu cun inga tutu cha ndiseca cun uvi xico uchi litru chi.” Tacan ni cati ra, [vati sandahyu ñahan ra cha sanuun ra cha ndiseca ñi chi chitoho ra]. 


text:
Tacan cuu, ta nducu tuhun ra chi inga ñi ti: “¿Yoso ndiseca cun?” cati ra, ta cati ndico ñi ti: “Iin ciendu máquila nuni,” cati ñi, ta cati ra musu can ti: “Vitin cua quihun tutu cun, ta cua taa ndico tucu cun inga tutu cha ndiseca cun cumi xico máquila chi,” cati ra [cha sandahyu ñahan ndico tucu ra]. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra cuu chitoho ra musu ña vaha can ti vaha xaan cha savaha ra cha cua quee vaha ra chi ñivi can. [Tacan ni cati ra Jesuu,] vati nditi xaan ca iyo ñivi ñuñivi cuenda chacan, ta ña nducu ñivi Ndioo cha savaha ñi chacan. 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Yuhu cati chi ndo ti na cua satiñu ndo chi xuhun ndo, ta cua nducu ndo cha cua coo amigu ndo chi ndo. Chacan cuu cha quivi cua naan xuhun ndo nu ñuhun ñuñivi, soco cha iyo yoo cua quihin cuenda chi ndo iti siqui andivi. 


text:
<pb/>’Chito yo ti tu ña cuaha ndatiñu iyo chi yo, soco satiñu vaha yo, cua satiñu vaha tahan yo―masi cuaha ndatiñu yo cua coo. Tu ña cuaha ndatiñu yo iyo, ta ña satiñu vaha yo, chito yo ti ña cua satiñu vaha tahan yo―masi cuaha ndatiñu yo cua coo. 


text:
Chacan cuu cha cati yu ti tu ña cua savaha ndo cha vaha chi ndatiñu ndo nu ñuhun ñuñivi ya, yoni cua cuinu ini ti cua savaha ndo cha vaha iti siqui andivi. 


text:
Tu ña cua savaha ndo cha vaha, ta chi inga ñivi cuu chi, ña cua nihin ndo cha cua cuu chi maan ndo. 


text:
<pb/>’Ña cuu satiñu ra musu chi uvi ra cuu chitoho ra, vati cua cuni mani ra chi iin ra, ta xaan xaan cua cuni ra chi inga ra. Chacan cuu cha ña cua cuu satiñu ndo chi ra Ndioo, ta cua cuni tahan ndo cha iyo nu ñuhun ñuñivi ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Chini ra fariseo can ndihi tuhun can, ta quechaha cahan cateni ra ta ra chi ra Jesuu, vati xuhun cuni xaan ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Iti nuun ñivi cati ndo ti ñivi vaha cuu ndo, soco chito ra Ndioo yoso cuhva saxini ndo chi anima ndo. Tacan ni cati yu, vati xaan xaan cuni ra Ndioo ndehe ra cha cuu cha vaha xaan cuenda ñivi ñuñivi. Cua coo ñivi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Tutu chahnu cuenda ley chi tutu chahnu cuenda ra ni cahan cuenda ra Ndioo sacahnu yo nda cua nda ni quichi ra Juaan, ta nda quivi ni quichi ra cati tuhun ndi tuhun vaha yoso cuhva cua coo ndo chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra, soco chi tu ndoho cua coo ndo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
<pb/>’Ña ni ndoyo ñuhun ñuhun ñuñivi, ta ni ña ni ndoyo ñuhun iti siqui andivi. Ta ni cuhva ña cua cuu ndoyo ñuhun ni iin tuhun cha iyo cuenda ley chahnu. Cati tuhun ra Jesuu yoso cuhva cua coo ñivi, tu cua saña ndaha ra rai chi ñasihi ra (Mt. 19.1‑12; Mr. 10.1‑12) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Tu cua saña ndaha ndo chi ñasihi ndo cuenda ley, ta cua coo ndico tucu ndo chi inga ñahan, cua savaha ndo cuati chi ña cuenda ra Ndioo, vati cuu chi sava ni ta cua coo ndo ndavaha ni chi ñi ñahan inga chiyo. Tu cua tandaha ndo chi iin ñahan ni chacoo chi inga rai, ta ni cuhva cua savaha ndo cuati cuenda ra Ndioo. Tuhun cuenda ra ricu chi ra Lázaro 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu iin cuhva:] ’Iyo iin ra ricu, ta taqui xaan sahma tixinda ndichin ra, ta cuaha xaan chachi ra ndihi ni quivi. 


text:
ta cuni xaan ra cachi ra ñaan cha cuu cha quehni xuu mesa ra. Quichi tahan ri ina nu caa ra, ta yuvi ri nu cahvi ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta quivi chihi ra ndahvi can, ta quichi quihin ra tatun Ndioo chi ra, ta chanaan ra chi ra nu iyo ra Abraham. Tacan cuu, ta chihi tahan ra ricu can, ta cuchi ra. 


text:
Nu iyo ñivi ndii can iyo ra, ta iyo xaan ra chi tu ndoho. Ndehe ndaa ra nu iyo ra Lázaro, ta ndehe ra chi ra Abraham, ta icaa ni iyo ra Lázaro chi racan. Cani xaan iyo ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta cana ra ricu can chi ra Abraham, ta quechaha cati ra ti: “Tata Abraham, na cua cundahvi ini cun, ta tachi cun chi ra Lázaro, vati cua tihi ra nundaha ra tichi nduta, ta cua quichi ra, ta cua cuhva ra cha cua nduvichin yai, vati iyo xain chi tu ndoho nu cayu ñuhun ya,” cati ra ricu can, 


text:
ta cati ndico ra Abraham chi ra ti: “Sehu, ña cua naan ini cun ti vaha xaan ni chacoun nu ñuhun ñuñivi, ta ndahvi xaan ni chacoo ra Lázaro. Vitin cusii ini ra ihya, ta iyo maun chi tu ndoho. 


text:
Iyo tahan iin xahva cunu xaan mahñu nu iyo yo. Chacan cuu cha ña cuu yaha ndi nda ndacan―masi cuni ndi. Ta ni cuhva ña cuu yaha maan ndo nda ndehe,” cati ra. 


text:
vati uhun tahan ra yani yu iyo. Tacan, ta cha ña cua quichi tahan ra ihya nu iyo ndi chi tu ndoho,” cati ra, 


text:
ta cati ra Abraham ti: “Iyo tutu Ndioo chi ra cuhva ni cati tuhun ra Moisee cuhva ni cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo. Na cua sacuaha ra chacan,” cati ra. 


text:
Cati ra ricu can ti: “Tata Abraham, ña vaha cha tacan, soco tu cua cuhun ndico iin ñivi ndii nu iyo ra, cua saña ihni ra cuati ndacu ra,” cati ra, 


text:
ta cati ndico ra Abraham chi ra ti: “Tu ña cua sacuinu ra cuhva cati ra Moisee cuhva cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo, ña cua cuinu ini ra―masi cua cuhun iin ñivi ndii,” cati ra ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti: ―Ndihi ni quivi cua queta cha cua cuni ndo savaha ndo cuati, soco cua coo tu ndoho chi ñivi sanahan chi ndo yoso cuhva cua savaha ndo cuati can. 


text:
Vaha xaan ca tu ni chacunuhni iin yoso sucun ñi, ta quehni ñi tichi nduta tañuhun, [ta chihi ñi nu quichi quivi]. Tacan, ta ña cua cuu sanahan ñi yoso cuhva cua savaha ndo cuati. 


text:
Na cua saha vaha ndo cuenda chi ndo. ’Tu cua savaha iin ñivi tahan ndo cuati chi ndo, cua cati cachin ndo chi ñi ti ña vaha cha savaha ñi. Tu cua cahan ndahvi ndico ñi chihin ndo, ta cua saña ihni ñi cuati can, cua cucahnu ini maan ndo chi ñi. 


text:
Tu cua queta ucha chaha cua savaha ñi cuati chi ndo tichi iin nduvi, ta suvi ni ucha chaha cua cati ndico ñi chihin ndo ti cha saña ihni ñi chacan, na cua cucahnu ini ndo chi ñi. Tu cua cuinu ini yo chi ra Ndioo, cua coo tu ndee ini chi yo 


text:
<pb/>Cati ndico tucu ra tatun Jesuu chi ra ti: ―Na cua tindeun chi ndi, ta cua cuinu ca ini ndi chi ra Ndioo ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu iin cuhva chi ra ta ra ti: ―Tu cua cuinu ini ndo―masi suhva ni, cua cuu savaha ndo ndihi cuii cha cua cuni ndo. Cua cuu cati ndo chi yutun ya ti cua cuachiyo chi, ta cua coo ndico chi tichi tañuhun, ta cua savaha chi cuhva cua cati ndo chi chi. Tuhun yoso cuhva iyo ra cuu musu 


text:
<pb/>[Cahan ndico tucu ra Jesuu:] ’Quichi nuhun ra musu ndo iti nu satiñu ra chiqui iti nu sacuenda ra chi ri mbee, soco ña tuhva ndo cati ndo chi ra ti: “Nahan ti cua cachi cun.” 


text:
Cua cati ndo chi ra ti: “Cua tiso vaha xihna cun cha cua cachi ndi, ta cua sayahun chi chi nu mesa, vati cua cachi xihna ndi. Tacan, ta sa cua cuu cachi tahun,” cua cati ndo. 


text:
Ña cua cuhva ndo tiahvi ndioo chi ra musu ndo, vati savaha ra cuhva cati tuhun ndo cha cua satiñu ra. 


text:
Cuhva iyo ra musu can cua coo maan ndo. Cua savaha xihna ndo ndihi cha cati tuhun ra Ndioo chi ndo, ta sa cua cati ndo ti: “Ña cua sacahnu cun chi ndi, vati cha savaha ndi cuhva ni chahun tiñu chi ndi,” cua cati ndo ―cati ra Jesuu. Sanduvaha ra Jesuu chi uchi ra cuhvi cuehe tahyu xaan 


text:
<pb/>Ni cuahan ra Jesuu iti ñuun Jerusalén, ta queta ra yu ñuhun Samaria nu nihin tahan ñuhun can chi ñuhun Galilea. 


text:
Tacan cuu, ta queta ra iin ñuun. Quihvi ra, ta ni natahan ra chi uchi rai, ta cuhvi ra ta ra cuehe tahyu xaan. Ni vii cani ni chacuinda ra ta ra, 


text:
ta cana chaa ra ta ra chi ra, ta cati ra ta ra ti: ―Yoho tata Jesuu, [na cua savahun tu manini chi ndi,] ta cua cundahvi ini cun chihin ndi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndehe ra Jesuu chi ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuahan ndo, ta cua sanahan ndo chi ra sutu yoso cuhva iyo ndo ―cati ra. Tacan cuu, ta quee ra ta ra cuahan ra, ta ni nduvaha ra iti cuahan ra. 


text:
Iin ra ndehe ra ti ni nduvaha ra. Chacan cuu cha cuahan ndico ra nu iyo ra Jesuu. Nihin xaan cana chaa ra, ta sacahnu xaan ra chi ra Ndioo. 


text:
Queta ra nu inda ra Jesuu, ta chahnu chiti ra iti nuun ra, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra, ta iin ra ñuhun Samaria cuu racan. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ñivi can ti: ―¿Atu ñavi uchi ra cuu ra ni nduvaha? ¿Ndaa iyo inga iin tahan ra? 


text:
¿Ñacu ña vachi tahan ndihi ca racan ta ra, ta sacahnu tahan ra chi ra Ndioo? Iin tuhun ni rahya quichi ndico, ta ñavi ra judío cuu ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Cuinda, ta cuahan. Ni nduvahun, vati chinu ini cun chi ra Ndioo ―cati ra. Tuhun cuenda cha cua cundaca ñahan ra Ndioo (Mt. 24.23‑28, 36‑41) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nducu tuhun ra fariseo chi ra Jesuu ndaa quivi cua quechaha cundaca ñahan ra Ndioo, ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ña cua ndehe ndo ndaa quivi cua quechaha cundaca ñahan ra Ndioo. 


text:
Ña cua cuu cati ndo ti ihya ndaca ñahan ra, ta ni ña cua cuu cati ndo ti ican ndaca ñahan ra. Ña cua cuu cati ndo chacan, vati cha ndaca ñahan ra Ndioo chi ñivi ra nu iyo ndo vitin ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra chi ra sacuaha chi ra ti: ―Cua queta quivi cua cuni ndo cha cua quichi ndico ra cuu sehe ñivi, soco ña cua quichi ra. 


text:
Cua cati ñivi ti ihya vachi ra, ta cua cati ñi ican vachi ra, soco ña cua cundicu ndo chi ñi. Ña cua tasoho ndo cha cahan ñi, 


text:
vati quivi cua quichi ndico ra cuu sehe ñivi cua quichi ra cuhva quehni tachan, vati nda iin chiyo iti siqui andivi nda inga chiyo ndundichin nu quehni tachan can. 


text:
Iyo cha cua coo xihne chi tu ndoho. Cuaha xaan tu ndoho cua coo chihin yu, ta cua tava ndaa ñivi iyo vitin chihin yu. 


text:
Quivi cua quichi ndico ra cuu sehe ñivi cua savaha ñivi cuhva ni savaha ñi quivi cha ni chacoo ra Noé iti chata. 


text:
[Mani cha cua cusii ini ñi cuni ñi.] Chacan cuu cha chachi ñi, ta chihi ñi, ta tandaha ñi. Tacan ni savaha ñi nda cua nda quivi ni quihvi ra Noé tichi tundoo, ta cuun savi, ta chihi ndihi ñican. 


text:
Ta ni cuhva ni savaha ñivi quivi cha ni chacoo ra Lot iti chata. [Mani cha cua cusii ini ñi cuni ñi.] Chacan cuu cha chachi ñi. Chihi ñi. Sata ñi. Xico ñi. Tachi ñi tata. Sandaa ñi vehe. 


text:
Tacan ni savaha ñi, soco queta quivi quee ra Lot ñuun Sodoma can, ta cuahan ra. Tacan ni cuu, ta iti siqui andivi saquehni ra Ndioo ñuhun cayu ñi, ta ndoyo ñuhun ndihi ñi. 


text:
<pb/>’Tu cua cuinda ndo xini vehe ndo quivi can, ña cua nuun ndo tichi vehe, vati cua quihin ndo ndatiñu ndo. Tu cua satiñu ndo nu iyo itu ndo, ta ni cuhva ña cua cuhun ndico ndo vehe ndo. 


text:
Tu cua nducu ndo cuhva cha cua cacu ndo, cua ndoyo ñuhun ndo. Tu cua cuvi ndo cha cuenda ra Ndioo, cua coo ndito ndo chi ra. 


text:
<pb/>’Cati yu chihin ndo ti suvi ni quivi can caa uvi ñivi nu quixi ñi, ta cua canihin ra Ndioo chi iin ñi, ta inga ñi cua ndoo ihni. 


text:
Satiñu uvi rai nu iyo itu ra, ta cua canihin ra Ndioo chi iin ra, ta cua ndoo ihni inga ra. [Tacan ni cati ra, vati cuhva can cua canihin ra Ndioo chi ñivi ra.] 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Ndaa cua coo chacan, ta ra chahnu? ―cati ra ta ra. Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Nu chihi ri quiti cuhu nducuiti ri tachii. [Tacan cati ra, vati tu cua ndoyo ñuhun ñivi cuenda ra Ndioo, cua cutuni ñi.]<pb/>


text:
Cati ra Jesuu iin cuhva chi ra ta ra, vati iyo cha cua cahan ra ta ra chi ra Ndioo ndihi ni hora, ta sa cua cundee ini ra ta ra. 


text:
Cati ra Jesuu ti: ―Iin ñuun iyo iin rai. Juee cuu ra, ta ña yuhvi ra chi ra Ndioo, ta ni ña sacahnu ra chi ñivi. 


text:
Iyo tahan iin ña ndahvi ñuun can, ta chahan xaan ña nu ra juee can, ta cati ña chi ra ti: “Na cua tachi tuni cun chi iin ñivi cuxaan ini chihin yu,” cati ña, 


text:
ta xihna ca ña cuni ra tiso vaha ra tiñu can, soco queta quivi quechaha cati ra chi anima ra ti: “Ña yuhvi yu chi ra Ndioo, ta ni ña sacahnu yu chi ñivi, 


text:
soco cua tiso vahi tiñu ña, vati satañu xaan ña xini yu. Cua tiso vahi tiñu can, coto cua quichi xaan ca ña, ta cua cahan xaan ña chihin yu,” saxini ra ―cati ra Jesuu, [vati iin cuhva cuu chi cuhva cha cua cahan ñivi chi ra Ndioo]. 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra chahnu chi ra ta ra ti: ―Na cua taa vaha ndo soho ndo tuhun cahan ra juee can, ta rai ndavaha ni cuu ra. 


text:
Chacan cuu cha chito ndo ti cua tiso vaha ra Ndioo tiñu ñivi ra, tu cua cahan ndahvi ñi chi ra nduvi ta niñu, ta cua cundee ini ra chi ñi. 


text:
Yuhu cati ti ña cua nducuee ra, ta cua tiso vaha ra tiñu. Na cua cuinu ca ini ndo chi ra Ndioo, vati tacan sa cua cuinu ini ñivi chi ra cuu sehe Ndioo quivi cua quichi ndico ra ―cati ra Jesuu. Tuhun cuenda ra fariseo chi ra satiahvi 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cahan ndico tucu ra Jesuu inga cuhva. Iyo ra saxini ti vaha xaan iyo ra, ta ña chaa ini ra chi inga ñivi. Chi racan cati ra Jesuu cuhva ya ti: 


text:
<pb/>―Iyo uvi rai, ta cuahan ra ta ra ve ñuhun, vati cua cahan ra chi ra Ndioo. Iin ra cuu iin ra fariseo, ta ra satiahvi cuenda ra cumi tiñu cuu inga ra. 


text:
Ni chacuinda ra fariseo can, ta quechaha cahan ra chi ra Ndioo. [Ndurai ra,] ta cati ra ti: “Ra chahnu Ndioo, chahi tiahvi ndioo chihun ti ña iye cuhva iyo ndihi ca ñivi. Ña tuhve suhu. Ña tuhve savaha ndavaha ni. Ña tuhve coo ndavaha ni chi ñi ñahan inga chiyo, ta ni ña tuhve savaha ndavaha ni cuhva ndacu rahya. 


text:
Uvi chaha chacoo ndita yu tichi iin vita, ta samani yu iin cuhva cha cuu iin diezmo chihun,” cati ra fariseo can, 


text:
soco ra satiahvi can―cani vihi ni chacuinda ra. Ña cuni ra ndehe ndaa ra iti siqui andivi, soco cani ra pechu ra, [vati ndahvi xaan cuni anima ra,] ta quechaha cati ra chi ra Ndioo ti: “Tata Ndioo, na cua cundahvi ini cun chihin yu, vati cuaha xaan cuati ndacu i,” cati ra. 


text:
Cati yu chi ndo ti cha chacoso vaha tiñu chi ra Ndioo cuenda racan, ta cuahan ra iti vehe ra. Ta inga ra fariseo can―ña ni chacoso vaha tiñu cuenda ra, vati tu cua saxini ñivi ti cahnu xaan ñivi cuu ñi, cua coo tu ca nuun chi ñi, soco tu cua saxini ñi ti ñivi ndahvi cuu ñi, cua savaha ra Ndioo ti ñivi cahnu ndicha cua cuu ñi ―cati ra Jesuu. Tiso ra Jesuu ndaha ra chi ve cuati (Mt. 19.13‑15; Mr. 10.13‑16) 


text:
<pb/>Quivi can quichi ndaca ñivi chi ve cuati nu iyo ra Jesuu, vati cua tiso ra ndaha ra chi ve. Ndehe ra sacuaha chi ra yoso savaha ñi, ta cati ra ta ra ti ña vaha. 


text:
Chacan cuu cha cana ra Jesuu chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Cua cuhva ndo cha cua quichi ve cuati nu iye. Ña cua casi ndo nu vachi ve, vati ñivi cuu sava ni ta cua ve cuati ya―ñican cuu ñi cua coo chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti tu ña cua cuinu ini ndo chi ra Ndioo cuhva chinu ini ve cuati, ña cua coo ndo chi ra nu cua cundaca ñahan ra ―cati ra Jesuu. Cahan iin ra ricu chi ra Jesuu (Mt. 19.16‑30; Mr. 10.17‑31) 


text:
<pb/>Queta iin ra cuu xini cuenda ñivi judío can, ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: ―Maestru, vaha xaan rai cuu cun. ¿Ñaan cha cuu cha cua savahi, ta cua coo ndito yu chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ña vaha cha cati cun ti rai vaha cui. Iin tuhun ni ra Ndioo cuu ra cuu ra vaha. Ñahni ni iin ñivi ñuñivi cuu ñivi vaha. 


text:
Chito cun tuhun cha ni cati tuhun ra Ndioo iti chata, vati cati ra ti ña cua coo yo ndavaha ni chi ñivi tahan yo inga chiyo. Ña cua cahni yo chi tahan yo. Ña cua suhu yo. Ña cua sandahyu ñahan yo cuenda ñivi tahan yo. Cua sacahnu yo chi sutu yo chi sihi yo, cati ra Ndioo ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Nu ni chini ra Jesuu cha cahan ra tacan, ta cati ra ti: ―Ni vii iyo iin cha cumani cun. Cua xico cun ndihi cha iyo chihun, ta cua sacha cun xuhun can chi ñivi ndahvi, ta cua cunda yahvi cun chi ra Ndioo iti siqui andivi. Tacan cua savahun, ta cua quichi coo cun chihin yu ―cati ra. 


text:
Ndehe ra Jesuu ti ndahvi cuni ra, ta cati ra ti: ―Ii xaan, ta cua sacuinu ñivi ricu cuhva cuni ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
Ña cuu yaha ri camellu yavi xuu quiticu, ta ii ca cua coo ñivi ricu chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Chini ñivi can tuhun cahan ra, ta quechaha nducu tuhun ñi ti: ―¿Yoo cua cundee cacu, tu tacan? ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Pedro chi ra ti: ―Cha ni nacoo ihni ndi ndihi cha iyo chi ndi, ta chica ndi chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti tu cua nacoo ihni ndo vehe ndo, tu cua nacoo ihni ndo ñasihi ndo chi yani ndo chi sutu ndo chi sihi ndo chi sehe ndo, ta cua cati tuhun ndo yoso cuhva cua coo ñivi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra, 


text:
cua coo ca yahvi ndo tichi quivi ya, ta cua coo tahan yahvi ndo chi ra Ndioo iti nuun, vati cua coo ndito ndo chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu ―cati ra. Inga chaha cati ndico tucu ra Jesuu ti cua cuvi ra (Mt. 20.17‑19; Mr. 10.32‑34) 


text:
<pb/>Quee siin ra Jesuu chi ndihi uchi uvi tatun ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Vitin cuahan yo iti ñuun Jerusalén, ta cua tahan ra cuu sehe ñivi ndihi cha ni taa ra ni cahan cuenda ra Ndioo cuenda ra tiempu chahnu. 


text:
Chi ñivi quichi inga ñuhun cua cuhva cuenda ñivi judío ñivi yo chihin ra, ta cua sacateni ñican chi ra. Cua savaha ñi ndavaha ni chi ra, ta cua tivi sivi ñi chi ra. 


text:
Cua cani ñi chi ra chi yoho, ta cua cahni ñi chi ra, soco cua yaha uni quivi, ta sa cua nandoto ndico ra ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ña nituni ini ra tatun ra tuhun can. Ña chito ra ta ra tuhun ni cahan ra, vati ña chaha ra Ndioo cha cua cutuni ini ra ta ra chi chi. Sanduvaha ra Jesuu chi iin ra cuaa iti ñuun Jericó (Mt. 20.29‑34; Mr. 10.46‑52) 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cana chaa ra ndahvi can, ta cati ra ti: ―Yoho Jesuu, na cua cundahvi ini cun chihin yu, yoho cuu ñivi ra David ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nduxaan ñivi vachi iti nuun chi ra, ta cati ñi ti na cunda taxin ra, soco nihin ca cana chaa ra, ta cati ndico tucu ra ti: ―Yoho Jesuu, na cua cundahvi ini cun chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni chacuinda ra Jesuu, ta cati ra chi ñivi ti na quichi ndaca ñi chi ra. Chacan cuu cha tuhva ra ndahvi can nu inda ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ti: 


text:
<pb/>―¿Ñaan cha cuu cha cua savahi cuni cun? ―cati ra. Ta cati ndico ra cuaa can ti: ―Ra chahnu, cha cua ndundichin vaha ndehi cuni yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Na cua ndundichin vaha ndehun. Cha ni nduvaha nuun cun, vati chinu ini cun ―cati ra. 


text:
<pb/>Suvi ni hora can ni ndundichin vaha ndehe ra, ta cuandicu ra chi ra nu cuahan ra, ta sacahnu xaan ra chi ra Ndioo. Ndehe ndihi ñivi can cha ni nduvaha nuun ra, ta sacahnu tahan ñi chi ra Ndioo.<pb/>


text:
Iyo iin ra nani Zaqueo ñuun can. Xini cuu ra chi ndihi ra satiahvi chi ñivi can cuenda ra cumi tiñu, ta ricu xaan ra. 


text:
Cuni ra ndehe ra chi ra Jesuu, soco ña cuu, vati tuvi xaan ñivi iyo, ta iin rai ndiqui luhu cuu ra. 


text:
Chacan cuu cha chinu ra cuahan ra iti nuun, ta ndaa ra iin nu yutun, vati tacan sa cua cuu ndehe ra chi ra, vati cua yaha ra tican. 


text:
Cha cua queta ra Jesuu nu ndaa ra Zaqueo nu yutun can, ta ndehe ndaa ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―Yoho Zaqueo, cua nuun cun, ta cua sanumi cun, vati vitin cua ndoo nuin vehun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nuun ra Zaqueo nu yutun can, ta sanumi ra cuahan ra. Sii xaan cuni ra, ta quihin cuenda ra chi ra Jesuu vehe ra. 


text:
Ndehe ndihi ñivi nu cuahan ra Jesuu, ta ña vaha cuni ñi, ta cati ñi ti: ―Cha quihvi ra vehe iin ra ndacu cuati, ta ndoo nuun ra chi ra ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ni chacuinda ra Zaqueo can, ta quechaha cati ra chi ra chahnu ti: ―Ra chahnu, sava cha iyo chihin yu cua cuhve chi ñivi ndahvi. Cha ni sandahyu ñahan yu chi ñivi, ta ni quihin yu xuhun ñi. Cumi cuhva cuu siqui xuhun ñi cua tiahvi ndique chi ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Vitin quivi ya cha ni nduvaha anima ñivi iyo vehe ya, ta ñivi ra Abraham chahnu chi ñi. 


text:
Chacan cuu cha quichi ra cuu sehe ñivi, vati nanducu ra chi ñivi ndoyo ñuhun, ta sanduvaha ra anima ñi ―cati ra. Tuhun yoso cuhva chaha iin rai xuhun chi uchi musu ra 


text:
<pb/>Chini ñivi can tuhun ni cahan ra Jesuu. Tacan cuu, ta cahan ndico tucu ra inga cuhva chi ñi, vati yatin xaan quichi ñi iti ñuun Jerusalén, ta saxini ñi ti yatin xaan cua quechaha cundaca ñahan ra Ndioo chi ñi. 


text:
Chacan cuu cha quechaha cati ra Jesuu chi ñi ti: ―Iyo iin rai, ta cahnu xaan ñivi cuu ñivi ra. Cuni cuhun ra iin ñuun cani, vati cua cuu ra tiñu ñuun can, ta sa cua quichi ndico ra. 


text:
Chacan cuu cha cana xihna ra chi uchi ra cuu musu ra, ta chaha ra iin iin xuhun chi ta iin ta iin ra, ta cuaha suhva xuhun cuu chi. Tacan cuu, ta cati ra chi ra ta ra ti: “Cua satiñu ndo chi xuhun ya nda cua nda quivi cua quichi ndique,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ra ñuun can, soco quechaha cuxaan ini ñivi ñuun can chi ra cha vaha can. Tachi ñi tuhun chi ra cumi tiñu cahnu, ta cahan ñi siqui ra. Cati ñi ti: “Ña cuni ndi cha cua cundaca ñahan rahya chi ndi,” cati ñi. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ndico ra cha vaha can, ta cha cuu ra tiñu. Cati ra ti cua quichi ra musu cumi xuhun can, vati cuni ra coto ra yoso xuhun sacanaan ra ta ra nu satiñu ra chi xuhun can. 


text:
Chacan cuu cha quichi iin ra, ta quechaha cati ra ti: “Ra chahnu, ni chaha nuun cun iin xuhun can chihin yu, ta sacanain inga uchi chi siqui chi,” cati ra. 


text:
Cati ndico ra cha vaha can ti: “Vaha xaan ni savahun. Vaha xaan musu cuu cun. Vitin cua cuhve ndatu chihun, ta cua cundaca ñahun chi ñivi iyo uchi ñuun, vati cha satiñu vaha cun―masi ña cahnu tiñu cuu chi,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta quichi inga ra musu ra. Cati ra chi ra chitoho ra ti: “Ra chahnu, cha chahun iin xuhun can chihin yu, ta inga uhun chi siqui chi cha sacanain,” cati ra, 


text:
Tacan cuu, ta quichi inga ra. Cati ra chi ra chitoho ra ti: “Juhun, xuhun cun, ra chahnu. Cua quihun xuhun cun, vati cha tixehi chi chi tichi pañitu. 


text:
Chacan ni savahi, vati yuhvi xain ndehi chihun. Chite ti rai xaan xaan cuu cun. [Chacan cuu cha cumi vahi xuhun cun,] coto cuanaan chi, ta cua satiahvi cun chihin yu,” cati ra, 


text:
ta cati ndico ra cha vaha can ti: “Ña vaha musu cuun. Cua sayahi chihun nu ra cumi tiñu, vati suvi ni maun chaha cuenda ti ña vaha ni savahun. Chito cun ti rai xaan cui, ta quihin yu xuhun―masi ñahni nu satiñu i. 


text:
¿Ñacu ña chaha nuun cun xuhin chi ra nu satiñu ra chi xuhun? Tacan, ta sa cua cuhin, ta cua nihin ndico yu xuhin, ta cua coo siqui chi,” cati ra chi ra musu can, 


text:
ta cati ra chi ñivi iyo chihin ra ti: “Cua quihin ndo xuhun can cha cumi nuun ra, ta cua cuhva ndo chi chi chi ra cumi uchi xuhun can,” cati ra, 


text:
ta cati ndico ra ti: “Cati yu chihin ndo ti cua coo ca chi ñivi satiñu vaha, ta cua naan cha iyo chi ñivi ña satiñu vaha. 


text:
Ta ñivi cuxaan ini chihin yu, ta ña cuni ñi cha cua cundaca ñahin chi ñi―chi ñican cua quichi ndaca ndo ihya, ta cua cahni ndo chi ñi iti nuin.” [Tuhun can cahan ra Jesuu cuenda maan ra, vati cuxaan ini ra fariseo chi ra.] Quihvi ra Jesuu tichi ñuun Jerusalén (Mt. 21.1‑11; Mr. 11.1‑11; Jn. 12.12‑19) 


text:
Cha cua queta ra yucu Olivo can, vati ña cani ca iyo ñuun Betfagé chi ñuun Betania. Tacan cuu, ta tachi ra chi uvi ra sacuaha chi ra, 


text:
ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuahan ndo tican ñuun can. Sa cua quihvi ndo, ta cua ndehe ndo ti nuhni iin buru, ta ña ta coso ñivi chi ri. Cua ndachi ndo chi ri, ta cua quichi ndaca ndo chi ri ihya. 


text:
Tu cua nducu tuhun ñivi chi ndo ñacu ndachi ndo chi ri, cua cati ndo ti chini ñuhun ra chahnu chi ri ―cati ra. 


text:
Nu ni ndachi ra chi ri buru can, ta quechaha nducu tuhun ra chitoho ri chi ra ti: ―¿Ñacu ndachi ndo chi ri buru ya? ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni chandaca ra chi ri nu iyo ra Jesuu. Tiso ra ta ra sahma ra chata ri, ta sa ni tiso ra chi ra Jesuu siqui ri. 


text:
Cha cua queta ra nu cha ni nuun chi yucu Olivo can, ta ndihi ñivi chica chi ra quechaha cusii ini ñi. Nihin xaan cana chaa ñi, ta sacahnu xaan ñi chi ra Ndioo, vati cuaha xaan cuhva cha ni savaha ra Ndioo ndehe ñi, 


text:
ta cati ñi ti: ―¡Cahnu xaan rai cuu ra quichi cuenda ra chahnu Ndioo, ta cua cundaca ñahan ra chi yo! ¡Na cua coo vii ra iyo iti siqui andivi! ¡Cahnu xaan rai cuu ra iyo iti siqui! ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cahan uvi uni ra fariseo cha iyo tahan chi ñivi can. Cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Maestru, cati cun chi amigu cun ti na cutaxin ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati yu ti tu cua cutaxin ñihya, cua cana chaa maan yuu ya ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta yatin ñuun Jerusalén queta ra Jesuu. Sa ndehe ra ñuun, ta quechaha chacu ra cuenda ñivi can, 


text:
ta cati ra ti: ―Cha cua cutuni ini ndo vitin yoso cuhva cua coo mani ndo chi ra Ndioo cuni yu, soco nda vitin ta nda cua nda iti nuun ña cua cuu ca cutuni ini ndo chacan. 


text:
Cua queta quivi cua quichi ñivi cuxaan ini chi ndo ñuun ndo. Cua ticora ñi ñuun ndo, ta cua samondo ñi ñuhun yuhu ñuun, ta ndihi chiyo yu ñuun ndo cua cani tahan ñi chi ndo. 


text:
Cua cani ñi ñuun ndo, ta cua ndoyo ñuhun ndihi ndo. Ni iin ca yuu vehe ndo―ña cua ndoo siqui tahan chi tichi ñuun ndo cua savaha ñi, vati ña chito ndo ti ni quichi ra Ndioo ñuun ndo ―cati ra Jesuu cuenda ñivi ñuun Jerusalén can. Tava ndaa ra Jesuu chi ñivi ndacu ndavaha ni ve ñuhun (Mt. 21.12‑17; Mr. 11.15‑19; Jn. 2.13‑22) 


text:
<pb/>[Tacan cuu, ta queta ra Jesuu ñuun Jerusalén.] Quihvi ra tichi soco ndavi ve ñuhun, ta quechaha tava ndaa ra chi ñivi xico cuati suhva chi ñivi sata chi chi, 


text:
ta cati ra chi ñi ti: ―Cha cati tutu Ndioo ti vehe ra Ndioo cuu iin vehe nu cua cahan ñivi chihin ra, cati chi, soco cha ni savaha maan ndo cha cuu chi iin vehe nu nducuiti run ñasuhu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndihi ni quivi chahan ra Jesuu ve ñuhun can, ta sacuaha ra chi ñivi can, ta ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu chi ndihi ra chanihin―nanducu ra cuhva cha cua cahni ra ta ra chi ra, 


text:
Iin quivi iyo ra Jesuu ve ñuhun, ta sacuaha ra chi ñivi can. Cati tuhun ra tuhun Ndioo chi ñi, ta quichi ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu chi ra chanihin, 


text:
ta quechaha cati ra ta ra chi ra ti: ―Cua cati cun chi ndi ndaa cuu nu ni nihun ndatu cha ni savahun ndihi cuhva can. ¿Yoo chaha ndatu can chihun? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Iyo iin tuhun cua nducu tuhun xihne chihin ndo. Cua cati ndico ndo chihin yu a ni sacuanduta ra Juaan chi ñivi cuenda ra Ndioo iyo iti siqui andivi a sacuanduta ra chi ñi cuenda ñivi ñuñivi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha ndatuhun ra ta ra chi tahan ra, ta cati ra ta ra ti: ―Tu cua cati yo ti cuenda ra Ndioo ni sacuanduta ra, cua nducu tuhun ra ñacu ña chinu ini yo chi ra. 


text:
Tu cua cati yo ti cuenda ñivi ñuñivi, cua cani ndihi ñivi ya yuu chi yo, vati saxini ñi ti cahan ra cuenda ra Ndioo ―cati ra chi tahan ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ta ni cuhva ña cua cati yu chihin ndo yoo chaha ndatu chihin yu cha ni savahi cuhva can ―cati ra. Tuhun cuenda ra savaha ndavaha ni chi ra tachi yava (Mt. 21.33‑44; Mr. 12.1‑11) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu cuhva ya chi ñivi can ti: ―Iyo iin rai, ta ni tachi ra yava nu iyo chiqui ra. Chaha ra tiñu chi ra cua satiñu tatun, ta quee iti ra. Nahan xaan ndoo ra nu cuahan ra, 


text:
ta queta quivi tachi ndico ra musu ra nu iyo ra satiñu tatun chi itu can, vati cua cuhva racan suhva chiti can chi ra musu can, soco cani ra ta ra chi ra. Ñahni cha ni chaha ra chi ra, ta tachi ndico ra chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta tachi ra cha vaha can inga musu ra. Ta ni cuhva cani ra ta ra chi ra musu can. Savaha ra ta ra ndavaha ni chi ra, ta tachi ndico ra chi ra, ta ñahni chiti chaha ra chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta inga ndico tucu musu ra tachi ndico ra cha vaha can, soco sanicuehe ra satiñu tatun can chi ra, ta tava ndaa ra chi ra. 


text:
<pb/>’Tacan cuu, ta cati ra cha vaha can ti: “Chite ñaan cha cuu cha cua savahi. Cua tachi yu chi ra cuu sehi. Vasi cua sacahnu ra satiñu tatun can chihin ra,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta ndehe ra satiñu can ti vachi ra cuu sehe ra, ta quechaha ndatuhun ra chi tahan ra. Cati ra ti: “Sehe ra cuu rahya. Na cua cahni yo chi ra, vati tacan ni cua ndoo ndihi ndatiñu ra chi yo,” cati ra chi tahan ra. 


text:
Tacan cuu, ta chahni ra ta ra chi ra, ta tava ndaa ra iquin cuñu ra iti chata cora nu satiñu ra. ’Cua cati yu ñaan cha cuu cha cua savaha ra chitoho can. 


text:
Cua cuhun ndico ra, ta cua cahni ra chi ra satiñu tatun can, ta cua cuhva ra tiñu can chi inga ra ―cati ra. Sa chini ra fariseo can tuhun ya, ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Ña vaha cha tacan ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta ndehe ra Jesuu chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Cha cati tutu Ndioo cuenda yu ti:<pb/>Iyo iin yuu,<br/>ta cati ra sandaa vehe ti ña vaha chi,<br/>soco yuu can cha cuu yuu cahnu tutu vehe.<pb/>Chacan ni savaha ra chahnu, cati tutu Ndioo. 


text:
Tu cua nduva ñivi chata yuu can, cua ndoyo ñuhun ñi. Ta ni cuhva tu cua quehni chi siqui ñivi, cua ndoyo ñuhun ñi. [Tacan ni cati ra Jesuu, vati tu ña cua cuinu ini ñivi chi ra, cua ndoyo ñuhun ñi.] Tuhun yoso cuhva cua tiahvi yo xuhun yoo chi ra cumi tiñu (Mt. 21.45‑46; 22.15‑22; Mr. 12.12‑17) 


text:
<pb/>Suvi ni hora can cuni ra sacuaha ley chi ra sutu chahnu tiin ra chi ra Jesuu, soco yuhvi ra ta ra chi ñivi can. Cuni ra tiin ra chi ra, vati chito ra ti cuenda ra cahan ra Jesuu tuhun can. 


text:
Cuni ndehe ra ta ra yoso cuhva cua savaha ra. Chacan cuu cha tachi ra ta ra chi ra cua ndehe chi ra Jesuu nu iyo ra. Cuhva ndacu rai vaha savaha ra ta ra, vati cuni ra cuni soho ra cha cua cahan ra Jesuu, soco cuni ra cha cua cahan ra iin cha ndavaha ni, vati tacan, ta sa cua cuhva cuenda ra chi ra chi ra cumi tiñu. 


text:
Chacan cuu cha cati ra ta ra chi ra ti: ―Maestru, chito ndi ti vaha xaan cahun. Vaha xaan sacuahun chi ñivi, ta quihin cuenda cun chi ndihi cuii ñivi. Chito ndi ti iin cha ndicha ndicha cati tuhun cun yoso cuhva iyo ra Ndioo. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nihin ra Jesuu cuhva ti ña vaha ndacu ra ta ra. Chacan cuu cha cati ra chi ra ta ra ti: 


text:
<pb/>―Cua cuhva ndo iin xuhun chihin yu. ¿Yochi xini ndiso chi? ¿Yochi sivi ndiso chi? ―cati ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Xini ra cumi tiñu cahnu ñuun Roma ndiso chi chi sivi ra ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Na cua cuhva ndo cha cuu chi ra cumi tiñu can chi ra, ta chi ra Ndioo cua cuhva ndo cha cuu chi maan ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Chacan cuu cha ña ni cuu sandoyo ñuhun ra ta ra chi ra Jesuu cuhva cati ndico ra nu iyo ñivi can. Iyo xaan cuni ra ta ra cha cahan ndico ra Jesuu, ta ndoo taxin ra ta ra. Nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu yoso cuhva cua natacu ndico ñivi tañu ñivi ndii (Mt. 22.23‑33; Mr. 12.18‑27) 


text:
<pb/>Inga chaha, ta quichi ra saduceo nu iyo ra Jesuu. Suvi ra saduceo can cuu ra cati ti ñahni cha cua natacu ndico ñivi ndii. Quichi racan, ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: 


text:
<pb/>―Maestru, nu ni taa ra Moisee tutu cuenda yo iti chata, ta cati ra ti tu cua cuvi iin rai, ta ña ta coo sehe ra chi ñasihi ra, cua quihin yani ra chi ña, ta cua coo ra chi ña, vati tacan sa cua coo sehe ra cha ni chihi, cati ra Moisee. 


text:
Vitin cha iyo ucha ra yani ra ta ra. Tandaha ra chanihin chi ñasihi ra, ta chihi ra. Ñahni sehe ñi ni chacoo, ta chihi ra. 


text:
Tacan, ta quihin inga ra yani ra chi ña, ta tandaha ra chi ña. Ni chihi tahan ra, ta ñahni sehe ñi ni chacoo. 


text:
Tacan ni savaha tahan inga ra, ta chihi tahan ra, ta ñahni sehe ra chacoo. Ta ni cuhva tandaha ndihi ra yani ra ta ra chi ña. Chihi ra ta ra, soco ñahni sehe ra ta ra ni chacoo. 


text:
¿Yochi ñasihi cua cuu ña quivi cua natacu ndico ñivi ndii? Ña chito maan ndi, vati ucha rai cuu ra ni tandaha chi ña ―cati ra saduceo can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vitin tichi quivi ya tandaha ra rai chi ñi ñahan, 


text:
soco ñahni cha cua saxini ñivi cuenda chacan quivi cua natacu ndico ñivi ndii, ta cua coo ñivi chi ra Ndioo. Tacan ni cua coo ñivi cha iyo vaha cuenda ra Ndioo. 


text:
Quivi can ña cua cuu ca cuvi ñi, vati cua cuu ñi cuhva iyo ra tatun Ndioo. Sehe Ndioo cua cuu ñi, vati cua natacu ndico ñi tañu ñivi ndii. 


text:
Sanahan tahan ra Moisee chi yo ti natacu ndico ñivi ndii. Nu ni taa ra yoso cuhva cha ni cayu iin cuhu can cati ra ti ra chahnu Ndioo cuu ra ni sacahnu ra Abraham chi ra Isaac chi ra Jacob. Ndihi nduni tahan ra sacahnu chi ra Ndioo, cati ra. 


text:
Ña cuu sacahnu ñivi ndii chi ra Ndioo, soco ñivi ni iyo ndito sacahnu chi ra, vati ndihi ñivi cua coo ndito ndico ñi ―cati ra. 


text:
vati yuhvi ra ta ra nducu tuhun ca ra chi ra Jesuu. Yoso cuhva iyo tata ra Cristo (Mt. 22.41‑46; Mr. 12.35‑37) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati ñivi ti tata ra David cua cuu ra Cristo iti nuun, 


text:
soco cha ni cati suvi ni ra David cuenda ra Cristo nu tutu Salmo ti:<pb/>Cati ra chahnu Ndioo chi ra cuu chitoho ra David ti<pb/>[cua cuhva ra ndatu chi ra],<br/>vati cua cunda ra chiyo ndaha cuaha ra Ndioo,<pb/>[ta cua cuhva ra tu ndee ini chihin ra,]<pb/> 


text:
Cati ra David ti chitoho ra chi ra Cristo. Ña cati ra ti ra Cristo can cuu tata ra cha cua quichi iti nuun. Iyo cha cua cati tahan ñivi ti chitoho ra David chi ra ―cati ra Jesuu. Cati ra Jesuu ti ña vaha ndacu ra sacuaha ley chahnu (Mt. 23.1‑36; Mr. 12.38‑40; Lc. 11.37‑54) 


text:
<pb/>―Na cua saha vaha ndo cuenda yoso cuhva ni ndacu ra sacuaha ley chahnu. Cuni xaan ra caca cuu ra, ta ndichin ra sahma vaha. Cuni xaan ra cha cua sacahnu ñivi chi ra nu chica ra iti nuyahvi. Cuni xaan ra cunda ra tayu vaha ve ñuhun. Ta ni cuhva cuni ra cunda ra tayu vaha nu chachi ñivi, ta sacahnu ñi vico. 


text:
Suhu xaan ra ndatiñu ñi ñahan ndahvi, ta nahan xaan cahan ra chi ra Ndioo, soco vata ra cuhva cahan ra. Cuaha xaan ca cua cutuni ra sacuaha ley can ―cati ra.<pb/>


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cati yu iin cha ndicha chi ndo, vati tihi ndihi ñican xuhun ñi, soco cuaha xaan ca tihi ña ndahvi can [cuenda ra Ndioo]. 


text:
Tacan cati yu, vati maan ñi samani ñi, ta cuaha xaan ca xuhun ñi iyo, soco maan ña―ñahni cha iyo chi ña, ta chaha ña ndihi cuii xuhun ña ―cati ra. Chaha ra Jesuu cuenda ti cua tani ve ñuhun can (Mt. 24.1‑2; Mr. 13.1‑2) 


text:
<pb/>Ni vii cati ra sacuaha chi ra Jesuu ti taqui xaan iyo yuu ve ñuhun, ta taqui xaan savaha ñivi nu samani ñi chi ra Ndioo. Ni vii cahan racan, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ti: 


text:
<pb/>―Ndehe ndo yuu can. Ndehe ndo ve ñuhun can, soco cua queta quivi cua ndoyo ñuhun chi. Cua tani ndihi yuu chi, vati ña cua ndoo ni iin yuu siqui tahan chi ―cati ra. Cuhva cua coo nu cua cundihi quivi ya (Mt. 24.3‑28; Mr. 13.3‑23) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Ndaa quivi cua coo chacan, ta maestru? ¿Ñaan cuhva cua coo, ta sa cua coto ndi ti cha queta quivi cati cun tuhun ya? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cua saha ndo cuenda, coto cua sandahyu ñahan ñivi chi ndo. Tuvi ñivi cua quichi, ta cua cahan ñi sivi yu, ta cua cati ñi ti ra Cristo cuu ñi, ta cua cati ñi ti cha ni queta quivi cha cua cundihi quivi ya, cua cati ñi. Ña cua cundicu ndo chi ñican. 


text:
Cua cuni soho ndo cha cua cati ñivi ti cua coo cuati. Cua cani tahan ñivi, cua cati ñi, soco ña cua cuyuhvi ndo. Iyo cha cua coo xihna chacan. Ni cua nducuee ca, ta sa cua cundihi quivi ya. 


text:
Nihin xaan cua taan, ta iyo nu cua coo tama. Iyo nu cua coo cuehe. Yuhvi xaan cua coo ñivi, vati iyo xaan cua coo cuhva iti siqui. 


text:
<pb/>’Ni cua cumani ndihi chacan, ta cua tiin xihna ñivi chi ndo, ta cua cani tahan ñi chi ndo. Cua cuhva cuenda ñivi chi ndo chi ra iyo ve ñuhun nu sacahnu ñivi judío. Cua taa ñi chi ndo ve caa. Cua cundaca ñi chi ndo iti nuun ndihi ra cuu cumi tiñu, vati chica ndo cuenda yu. 


text:
vati yuhu cua cuhve cha chini tuni chi ndo. Yuhu cua cuhve ñaan cha cuu cha cua cati ndico ndo, ta ña cua cuu cati ñivi cuni cuati chi ndo ti ña ndicha. Ña cua cuu cahan ca ñi siqui ndo. 


text:
Cua cuhva cuenda ñivi ndo chi ndo chi ra cumi tiñu. Cua cuhva cuenda sutu ndo, sihi ndo, yani ndo, cuhva ndo, amigu ndo chi ndo chi ra, ta iyo ndo―cua cahni ñi chi ndo. 


text:
<pb/>’Cua ndehe ndo ti cua ticora ra sandaru ñuun Jerusalén, ta cua coto ndo ti yatin xaan cua ndoyo ñuhun ñuun can. 


text:
Quivi can na cua cunu ndo―ndaa ndo iyo ñuhun Judea. Na cua cunu ndo iti yucu. Cua quee ndo―ndaa ndo iyo ñuun Jerusalén, ta cua cunu ndo, ta ñivi iyo tichi cuhu―cua quihvi ñi tichi ñuun can. 


text:
Tacan ni cua savaha ndo, vati quivi can cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi ñuun Jerusalén can. Tacan ni cua tahan ñuun can cuhva ni taa ra ta ra nu tutu Ndioo nu ni quichi quivi. 


text:
Quivi can cua coo tu ndoho chi ñi ñahan ñuhun sehe. Cua coo tu ndoho chi ñi ñahan iyo ve ni chaxi, vati cahnu xaan tu ndoho cua ndehe ñivi judío iyo ñuhun can, ta xaan xaan cua nduxaan ra Ndioo chi ñi quivi can. 


text:
Cua cuvi ñi chi machete. Cua tiin ra sandaru can chi ñi, ta cua tava ndaa ra chi ñi. Nda cua nda ndihi ñuhun iyo nu ñuhun ñuñivi cua sacuhun ra chi ñi. Cua sandoyo ñuhun cuii ra ñuun Jerusalén can, ta rai cuu inga tucu ñivi iyo inga ñuhun cuu ra sandaru can. Tacan ni cua coo ra nda cua nda cua queta quivi cua quee ndico ra cuhva ni cati ra Ndioo. Cua quichi ndico ra cuu sehe ñivi (Mt. 24.29‑35, 42‑44; Mr. 13.24‑37) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra:] ’Cahnu xaan cuhva cua coo iti siqui andivi, vati cua sama ri nicandi, cua sama ri yoo, cua sama ri tiñu cuhva iyo ri. Nu ñuhun ñuñivi ya cua coo xaan tu ndoho chi ndihi ñivi. Cua saxini xaan ñi, vati nihin xaan cua tahnu nu nduta, ta iyo xaan cua sacatin chi. 


text:
Cua cuni ñivi cuvi ñi, vati yuhvi xaan ñi. Cua saxini xaan ñi ñaan cha cuu cha cua coo nu ñuhun ñuñivi ya, vati cua tuñu ri nicandi chi ri yoo chi ndihi ri tiñu. 


text:
Tacan, ta cua ndehe ñivi ti vachi ra cuu sehe ñivi tichi vico iti siqui andivi, ta cua coo ndihi cuii tu ndee ini chi ra, ta taqui ndicha ra cua cuu. 


text:
Quivi cua quechaha coo ndihi chacan na cua saxini vaha ndo, vati yatin xaan cua queta quivi cua cacu ndo chi ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Cati ndico ra Jesuu cuhva ya chi ra ta ra ti: ―Cua saxini ndo yoso cuhva iyo yutun tusihva tiñi chi ndihi ca yutun. 


text:
Ta ni cuhva cua ndehe ndo ti cua coo chi cuhva cati yu, ta cua coto ndo ti yatin xaan cua coo ñivi chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
<pb/>’Cati ndicha yu chihin ndo ti ña cua cuvi ñivi iyo vitin, ta sa cua quechaha cundaca ñahan ra Ndioo. 


text:
<pb/>’Cua saha vaha ndo cuenda chi ndo, coto cua saxini xaan ndo, ta cua coho ndo, ta cua cuni xini ndo, ta cua saxini xaan ndo yoso cuhva iyo ndo nu ñuhun ñuñivi ya. Cua saha vaha ndo cuenda chi ndo, coto quii xaan cua quichi quivi cua quichi ndico ra cuu sehe ñivi, 


text:
Cua saxini vaha ndo ndihi ni quivi. Cua cahan ndo chi ra Ndioo ti cua coo tu ndee ini chi ndo, ta cua cacu ndo nu cua coo ndihi tu ndoho can, ta cua queta vaha ndo iti nuun ra cuu sehe ñivi ―cati ra Jesuu. 


text:
Yatin xaan cua coo vico paan ña ndaa. Suvi ni vico can cuu vico pascua, cati ñivi, [vati quivi can ni cacu ñivi ñi ñuhun Egipto tiempu chahnu cuu chi]. 


text:
Tacan cuu, ta nanducu ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu cuhva cha cua cahni ra ta ra chi ra Jesuu, soco yuhvi xaan ra ta ra chi ñivi. 


text:
Chacan cuu cha quee ra cuahan ra, ta quechaha cahan ra chi ra sutu chahnu chi ra cuu xini chi ra sandaru ve ñuhun. Ndatuhun ra ta ra yoso cuhva cua xico tuhun ra Juda can chi ra Jesuu. 


text:
Ndoo ra Juda can vaha, ta quechaha nducu ra cuhva cha cua cuhva cuenda ra chi ra Jesuu chi ra ta ra, ta cuni ra cuhva cuenda ra chi ra nu ña cua ndehe ñivi. Sacahnu ra Jesuu vico nu ni cuxini ra chi tatun ra (Mt. 26.17‑29; Mr. 14.12‑25; Jn. 13.21‑30; <a href='B:530 11:23'>1 Co. 11.23</a>‑26) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta quivi cha sacahnu ñivi vico paan ña ndaa can, ta chahni ñi ta ñi iin ri mbee cuenda cha ni cacu ñivi ñi tiempu chahnu. 


text:
Tacan cuu, ta tachi ra Jesuu chi ra Pedro chi ra Juaan [nu cua sacahnu ra vico can], ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuahan ndo, vati cua tiso vaha ndo nu cua cachi yo, ta cua sacahnu yo vico ya ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cua quihvi ndo ñuun, ta sa cua natahan ndo chi iin rai ndiso quii nduta. Cua cu ndicu ndo chi ra, ta vehe nu cua quihvi ra cua tiso vaha ndo. 


text:
Cua cati ndo chi ra xu vehe can ti cha nducu tuhun ra maestru ndaa iyo nu cua sacahnu ra vico ya chi ra sacuaha chihin ra, cua cati ndo. 


text:
Tacan, ta sa cua sanahan ra iin vehe cahnu iyo nda siqui nu iyo mesa nu iyo tayu. Tican cua tiso vaha ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Pedro chi ra Juaan, ta cuahan ra ta ra. Ni tahan ra ta ra cuhva cati ra Jesuu, ta ni tiso vaha ra ta ra nu cua sacahnu ra vico can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta hora cha cua cachi ra ta ra, ta tuhva ra Jesuu chi ndihi ra tatun ra yu mesa, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuni xain sacahnu yu vico ya chihin ndo, ta cua cachi yo icaa ni, ta sa cua cu ndehi tu ndoho, ta cua cuvi yu. 


text:
Chahi cuenda chi ndo ti ña cua sacahnu que vico ya nda cua nda quivi cua coo yo icaa ni nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihin ra iin copa, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta cati ra ti: ―Quihin ndo copa ya, ta cua coho ndihi ndo chi chi. 


text:
Chahi cuenda chi ndo ti ña cua coho que nduxi chiti uva ya nda vitin ta nda cua nda quivi cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihin ra iin paan. Chaha ndico tucu ra inga tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta natahvi ra paan can, ta chaha ra chi chi chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Paan ya cuu cuñu yu, vati cua cuvi yu cuenda ndo. Tehen ni cua savaha ndo, ta ña cua naan ini ndo chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Cha ndihi chachi ra ta ra, ta tacan ni savaha tahan ra chi copa can, ta cati ra ti: ―Copa ya cua coho ndo, vati cha iyo vaha iin tuhun chaa chi ra Ndioo, vati cua cati yu niñi yu, ta cua cuvi yu cuenda ndo. 


text:
Cua tahan ra cuu sehe ñivi cuhva ni cati ra Ndioo, soco cua coo tu ndoho chi ra cua xico tuhun chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi tahan ra ndaa ra cuu ra cua xico tuhun chi ra. Ndatuhun tahan ra ta ra ndaa ra cuu rai cahnu ca 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ndurai xaan ra cumi tiñu cha ndaca ñahan ra chi ñivi nu ñuhun ñuñivi ya, ta cati ñivi ti vaha xaan tindee ra chi ñi, 


text:
soco ñavi tacan cua coo maan ndo. Ndaa ndo cuu rai cahnu ca―cua tindee ndo chi ra luhu ca. Ndaa ndo cuu xini―cua tindee ndo chi ra cuu musu. 


text:
Rai cha cuu cha cahnu ca―racan cuu ra ndaa yu mesa, ta ra luhu ca cuu ra sayaha xita. Tacan ni iyo ñivi ñuñivi, soco iye chi ndo, ta cui sava ni ta cua iin ra sayaha xita, [vati tindei chi ndo]. 


text:
Chacan cuu cha cua coo ndo chihin yu icaa ni nu cua cundaca ñahin, ta cua cuiso tahan ndo tiñu, vati cua cundaca ñahan tahan ndo chi ñivi Ndioo ―cati ra. Chaha ra Jesuu cuenda ti cua cati ra Pedro ti ña nacoto ra chi ra (Mt. 26.31‑35; Mr. 14.27‑31; Jn. 13.36‑38) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra Pedro ti: ―Moon, cha nducu tuhun run Satanaa chi ndo, vati cuni ndehe run a ña cua savaha ndo cuati. 


text:
Cha cahin chi ra Ndioo cuenda maun, vati ña cua saña cun cha chinu ini cun chi ra. Cua saña ihni ndico cun ndavaha ni cua savahun, ta sa cua cuhva cun tu ndee ini chi ra yani cun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Pedro chi ra ti: ―Ra chahnu, cha iyo ini yu cha cua cuhin chihun ve caa, ta cua cuvi tahin chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Pedro, cati yu chihun ti ña cua ndahyu nahan ri chitoho vitin nda cua nda cua cati cun uni hora ti ña nacoto cun chihin yu, ta sa cua ndahyu ri ―cati ra. Cua queta hora cha cua ndehe ra Jesuu tu ndoho 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Nu ni quichi quivi ni tava tiñu yu chihin ndo, ta ña chahi cha cua cuiso ndo xuhun. Ña chahi cha cua cuiso ndo yunu. Ña chahi cha cua cunda chaha ndo. Ña chahi. ¿Atu iyo cha ni cumani chi ndo quivi can? ―cati ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Ñahni cha ni cumani chi ndi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico tucu ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vitin cua cuiso ndo xuhun. Cua cuiso ndo yunu. Tu ñahni machete ndo iyo, na cua xico ndo sahma ndo, ta cua sata ndo iin chi. 


text:
Cati yu chi ndo ti cua coi cuhva ni cati tutu Ndioo cuenda yu, vati cati chi ti icaa ni cua coo ra chi ra savaha ndavaha ni, cati chi, vati tacan ni cua tahin cuhva cha iyo tuhun cuenda yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Ra chahnu, ¡jihna! Ihya cha iyo uvi machete ―cati ra. Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cha iyo vaha cha tacan ―cati ra. Nu cuu chi Getsemaní cahan ra Jesuu chi ra Ndioo (Mt. 26.36‑46; Mr. 14.32‑42) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Jesuu cuahan ra. Cuhva iyo costumbre ra cuahan ra iti yucu Olivo, ta cuahan tahan ra sacuaha chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta ra nu cuahan ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cua cahan ndo chi ra Ndioo, vati ña cua quehni cava ndo nu cua savaha ndo ndavaha ni ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee siin ra iin chiyo. Ña cani cuahan ra, ta chahnu chiti ra, ta quechaha cahan ra chi ra Ndioo. 


text:
Cati ra ti: ―Tata, tu cua cuni cun, cua sanaun tu ndoho cua tahin vitin, soco cua savahun cuhva cuni maun. Ña cua savahun cuhva cuni yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quichi iin ra tatun Ndioo iti siqui andivi, ta chaha ra tu ndee ini chi ra Jesuu. 


text:
Iyo ra Jesuu chi tu ndoho. Chacan cuu cha nihin xaan ca cahan ra chi ra Ndioo. Quee xaan tiin ra, ta quehni chi nu ñuhun. Cuhva too niñi too chi, vati tiin xaan ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni chacuinda ra nu ni cahan ra chi ra Ndioo, ta cuahan ndico ra nu iyo ra sacuaha chi ra. Ndehe ra ti quixi ra ta ra, vati cuihya xaan cuni anima ra ta ra, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ña cua cusu ndo. Ndoyo ndo, ta cahan ndo chi ra Ndioo. Chacan cuu cha ña cua quehni cava ndo nu cua savaha ndo ndavaha ni. Tiin ñivi chi ra Jesuu (Mt. 26.47‑56; Mr. 14.43‑50; Jn. 18.2‑11) 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Jesuu, ta quichi ñivi. Tuvi ñivi cuu ñi, ta quichi ndaca ra Juda ra cuu tatun Jesuu chi ñi, ta tuhva ra nu inda ra Jesuu, ta taa yuhu ra chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ti: ―Juda, taa yuhu cun chihin yu ra cuu sehe ñivi, ta xico tuhun cun chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndehe ra inda naan chi ra Jesuu ñaan cha cuu cha cua savaha ñivi can, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Atu cua cani ndi chi ñi chi machete ndi, ta ra chahnu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cani iin ra chi ra cuu musu ra sutu chahnu, ta laxin cuii chahnda ra soho chiyo cuaha ra, 


text:
ta cati ra Jesuu ti: ―Saña ndo. Cha iyo vaha ―cati ra. Tacan cuu, ta tiso ra Jesuu ndaha ra soho ra musu can, ta sanduvaha ra chi ra, 


text:
ta quechaha cahan ra Jesuu chi ndihi ñi quichi nu iyo ra. Cahan ra chi ra sutu chahnu chi ra sandaru ve ñuhun chi ra chanihin ta ra. Cati ra chi ra ta ra ti: ―Vachi ndo, ta naan ndo machete. Naan ndo garote. Naan ndo, ta cua tiin ndo chihin yu cuhva tiin ndo chi rai cuni cahni suhu. 


text:
Ndihi ni quivi iye chi ndo ve ñuhun, ta ña tiin ndo chihin yu, soco cuu vitin. Iyo tu ndee ini chi ndo, vati naan xaan vitin ―cati ra. Cati ra Pedro ti ña nacoto ra chi ra Jesuu (Mt. 26.57‑58, 69‑75; Mr. 14.53‑54, 66‑72; Jn. 18.12‑18, 25‑27) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tiin ra ta ra chi ra Jesuu, ta quee ra cuahan ra. Chandaca ra ta ra chi ra vehe ra sutu chahnu, ta cuahan tahan ra Pedro ndicu chica ni ra. 


text:
Tacan cuu, ta satahan tahan ra ta ra ñuhun nda mahñu tihyo ra sutu chahnu can, ta ndaa tahan ra ta ra. Tacan cuu, [ta tuhva ra Pedro,] ta ni chacunda tahan ra nu iyo ra ta ra. 


text:
Ndaa ra Pedro nu cayu ñuhun can, ta ndehe iin ña musu chi ra. Nihin xaan ndehe ña chi ra, ta quechaha cati ña ti: ―Chica tahan rahya chi ra ―cati ña. 


text:
<pb/>Ña nahan, ta ndehe iin rai chi ra, ta cati ra chi ra ti: ―Cha chica tahun chi ra ta ra ―cati ra. Ta cati ndico ra Pedro ti: ―Ña ndicha, xaa ―cati ra. 


text:
<pb/>Cha yaha inga hora, ta cati ndico tucu inga ra chi ra ti: ―Ndicha ndicha chica rahya chi ra, vati rai ñuhun Galilea cuu tahan ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Pedro ti: ―Ña chite ñaan cha cahun, xaa. Ni vii cahan ra Pedro tuhun can, ta quechaha ni ndahyu ri chitoho. 


text:
Tacan cuu, ta ndico coo ra chahnu Jesuu, ta ndehe ra chi ra Pedro, ta ni chacuhun ini ra Pedro can tuhun ni cahan ra chahnu chi ra, vati cha cati ra chi ra ti uni hora cua cati ra ti ña nacoto ra chihin ra, ta sa cua ndahyu ri chitoho quivi can, cati ra. 


text:
Tacan, ta quee ra Pedro cuahan ra. Chacu xaan ra, ta cuihya xaan cuni anima ra. Sacateni ra ta ra chi ra Jesuu (Mt. 26.67‑68; Mr. 14.65) 


text:
Chasi ra ta ra nuun ra, ta cani ra chi ra. Tacan cuu, ta cati ra ta ra chi ra ti: ―Cua cati cun vitin. ¿Yoo cani chihun? ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuaha xaan ca ndavaha ni cahan ra ta ra chi ra. Yaha ra Jesuu nuun nducuiti ra chanihin ta ra (Mt. 26.59‑66; Mr. 14.55‑64; Jn. 18.19‑24) 


text:
<pb/>Cha vachi cundichin, ta nducuiti ra chanihin. Nducuiti ndihi ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu, ta quichi ndaca ra ta ra chi ra Jesuu nu nducuiti ra ta ra, ta cati ra ta ra chi ra ti: 


text:
<pb/>―Cua cati cun, tu ndicha ti tava tiñu ra Ndioo chihun, ta ra Cristo cuun ―cati ra ta ra. Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Tu cua cati yu chihin ndo, ña cua cuinu ini ndo. 


text:
Nda vitin ta nda cua nda iti nuun cua coo ra cuu sehe ñivi chi ra Ndioo, ta cua cuhva ra Ndioo ndatu chi ra, vati iyo tu ndee ini chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra ta ra chi ra ti: ―Tu tacan, yoho cuu sehe Ndioo ―cati ra ta ra. Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Suvi yu cui cuhva cati ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cati ra ta ra chi tahan ra ti: ―Ña cua cuni ñuhun ca yo testigu, vati cha chini soho yo cuhva ni cati ra ―cati ra ta ra.<pb/>


text:
Tacan, ta quechaha tiso ra ta ra cuati ra Jesuu, ta cati ra ta ra ti: ―Ni ndehe ndi ti sandahyu ñahan rahya chi ñivi ñuun ndi. Ña chaha ra cha cua cuhva ndi xuhun yoo chi ra cumi tiñu ñuun Roma, ta cati ra ti maan ra cuu ra Cristo, ta cua cundaca ñahan ra chi ndi ―cati ra ta ra chi ra Pilato. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra Pilato chi ra Jesuu ti: ―¿Atu maun cuu ra ndaca ñahan chi ñivi judío? ―cati ra. Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cha cati maun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Pilato chi ra sutu chahnu chi ñivi can ti: ―Ñahni cuati savaha rahya ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nihin xaan ca cati ra ta ra ti: ―Cha sandusaca ra chi ñivi. Nini cahnu ñuhun Judea cha sacuaha ra chi ñivi, ta sandusaca ra chi ñi nda ñuhun Galilea ta nda cua nda ihya ―cati ra ta ra. Yaha ra Jesuu iti nuun ra Herode 


text:
<pb/>Chini ra Pilato tuhun Galilea can, ta quechaha nducu tuhun ra atu rai ñuhun Galilea cuu ra, cati ra, 


text:
ta cati ndico ra ta ra ti suvi ra cuu ra. Chacan cuu cha tachi ra Pilato chi ra Jesuu nuun ra Herode, vati iyo ra ñuun Jerusalén quivi can, ta tiñu maan ra cuu chi, [vati ndaca ñahan ra ñuhun Galilea can]. 


text:
Tacan cuu, ta yaha ra Jesuu iti nuun ra Herode can, ta sii xaan cuni ra Herode, vati nahan xaan cuni ra ndehe ra chi ra Jesuu, vati chini xaan ra tuhun yoso cuhva ni savaha ra Jesuu. Saxini ra ti vasi cua savaha ra Jesuu iin cuhva. 


text:
Inda tahan ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu. Tiso xaan ra ta ra cuati ra Jesuu, ta nihin xaan cahan ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta cuaha xaan ndavaha ni savaha ra Herode chi ra Jesuu. Ta ni cuhva savaha ra sandaru iyo chi ra Herode ndavaha ni chi ra. Sacateni xaan ra ta ra chi ra, ta sacundichin ra ta ra sahma taqui vaha chi ra, ta tachi ndico ra Herode chi ra nuun ra Pilato. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cuu ra Herode amigu chi ra Pilato quivi can, vati nu ni quichi quivi can xaan ini tahan ra ta ra. Cati ra Pilato ti cua cuvi ra Jesuu (Mt. 27.15‑26; Mr. 15.6‑15; Jn. 18.39―19.16) 


text:
ta quechaha cati ra chi ñi ti: ―Cha quichi ndaca ndo chi rahya iti nuin, ta cati ndo ti cha sandusaca ra chi ñivi. Cha nducu tuhun xain chi ra iti nuun ndo, ta ñahni cuati ra nanihin yu cuhva cati maan ndo. 


text:
Ta ni cuhva ñahni cuati ra nanihin ra Herode, vati ni tachi ndico ra chi ra chi ndi. Ñahni cha ni savaha ra, ta cua cuvi ra. 


text:
Sandihi cati ra Pilato tuhun ti cua saña ndico ra chi ra Jesuu, ta ndihi ñican quechaha cuvaa ñi. Cati ñi ti: ―¡Cua quee ndaa ra Jesuu! ¡Chi ra Barabaa cua saña cun! ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta ra Barabaa can―cha sandusaca ra chi ñivi ñuun can, ta cani tahan ra chi ra cumi tiñu can, ta chahni ra chi ñivi. Chacan cuu cha ndaa ra ve caa. 


text:
<pb/>Inga ndico tucu chaha cha cuu uni chaha cati ndico tucu ra Pilato chi ñi ti: ―¿Ñaan cha cuu ndavaha ni cha ni savaha rahya? Ñahni cuati ni savaha ra, ta cua cuvi ra. Chacan cuu cha cua cani yu chi ra, ta sa cua sañe chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nihin xaan cuvaa ndico ñi, ta cati ñi ti cua cahni ra chi ra nu cruu, ta cundee ñi cuhva cha cahan ñi. 


text:
Chacan cuu cha saña ra chi ra ni chacuindi ve caa―ra ni sandusaca, ta ni chahni ra chi ñivi, vati chi maan ra Barabaa can cuni ñivi, soco chi ra Jesuu savaha ra cuhva cuni ñivi can. Chahni ra ta ra chi ra Jesuu nu cruu (Mt. 27.32‑44; Mr. 15.21‑32; Jn. 19.17‑27) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chandaca ra ta ra chi ra Jesuu nu cua cahni ra chi ra. Hora can quichi iin ra nani Simón, ta ra ñuun Cirene cuu ra. Iti chiqui quichi ra, ta tiin ra ta ra chi ra, vati cua cuiso ra cruu savaha ra ta ra, ta iti chata ra Jesuu chica ra Simón can. 


text:
<pb/>Tuvi xaan ñivi cuahan ndicu chi ra Jesuu. Cani ñi ñahan can pechu ñi, ta ndahyu chaa ñi, [vati ndahvi xaan cuni anima ñi]. 


text:
Tacan cuu, ta ndehe ra Jesuu chi ñi, ta cati ra ti: ―Ndioho ñahan ñuun ya, ña cua ndahyu ndo cuenda yu. Cua ndahyu ndo cuenda maan ndo cuenda sehe ndo, 


text:
vati cua queta quivi cua ndehe ndo tu ndoho chi sehe ndo, ta cua cati ndo ti sii cuni ñi ñahan cha ñahni sehe, cua cati ndo, 


text:
Tacan ni cati yu, vati ndehe ndo cha tahan yuhu, ta ñahni cuati yu iyo. Chacan cuu cha cahnu xaan ca tu ndoho cua coo chi maan ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Chandaca tahan ra ta ra chi inga uvi ra, vati cua cahni tahan ra ta ra chi ra, vati cahnu xaan cuati cha ni savaha ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta ra ta ra nu nani chi nu cuecu iquin xini ndii, ta tican taa ra ta ra chi ra Jesuu nu cruu. Ta ni cuhva taa tahan ra ta ra chi uvi ra ni savaha ndavaha ni can. Iin ra taa ra ta ra chiyo ndaha cuaha ra Jesuu, ta inga ra taa ra ta ra chiyo ndaha satin ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra Ndioo ti: ―Tata, na cua cucahnu ini cun chi ra ta ra, vati ña chito ra ñaan cha cuu cha ndacu ra ―cati ra. Tacan, ta quechaha siqui ra sandaru ta ra chi yuu cuati, vati cua ndehe ra yoo ra cua sacanaan, ta cua quihin ra sahma ra Jesuu. 


text:
Ta ñivi can―inda ñi. Ndehe ñi, soco cahan cateni ra chanihin ta ra. Cati ra ta ra cuenda ra Jesuu ti: ―Cha ni sacacu ra chi ñivi. Na cua sacacu tahan ra chi maan ra, tu ndicha ti ni tava tiñu ra Ndioo chi ra, ta ra Cristo cuu ra ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Sacateni tahan ra sandaru chi ra Jesuu, vati tuhva ra nu ndaa ra nu cruu, ta chaha ra vinu ndahvi chi ra, 


text:
ta cati ra chi ra ti: ―Tu ndicha ti cua cundaca ñahun chi ñivi judío can, na cua sacacu cun chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndaa iin tutu xini cruu can, ta ndiso chi tuhun ya ti: “Rahya cuu ra ndaca ñahan chi ñivi judío,” cati chi. Uni tuhun ndiso chi, vati iin chi cuu tuhun griego, ta iin chi cuu tuhun latín, ta iin chi cuu tuhun hebreo. 


text:
<pb/>Nduni tahan ra ndaa ra nu cruu, ta quechaha cahan iin ra ndavaha ni chi ra Jesuu. Cati ra ti: ―Tu ndicha ti ra Cristo cuun, na cua sacacu cun chihun, ta na cua sacacu tahun chi ndi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nduxaan inga ra chi racan, ta cati ra chi ra ti: ―Ña yuhvi cun chi ra Ndioo, ta ini tu ndoho tahun tahan rahya. 


text:
Vaha cha tahan yo tu ndoho ya, vati cha ni savaha yo ndavaha ni, soco ñahni ndavaha ni savaha maan ra ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra chi ra Jesuu ti: ―Yoho Jesuu, na cua cucuhun ini cun chihin yu hora cua nihun tiñu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cati yu iin cha ndicha chihun ti vitin quivi ya cua coun chihin yu iti siqui andivi ―cati ra. Ni chihi ra Jesuu (Mt. 27.45‑56; Mr. 15.33‑41; Jn. 19.28‑30) 


text:
Tacan cuu, ta nihin xaan cana chaa ra Jesuu, ta cati ra ti: ―Tata, chaha cuenda yu anima yu chihun. Tuhun can ni cahan ra Jesuu, ta ni chihi ra. 


text:
<pb/>Ndehe ra cuu xini chi ra sandaru can ñaan cha cuu cha ni chacoo, ta quechaha sacahnu ra chi ra Ndioo, ta cati ra ti: ―Ndicha ti ñahni cuati savaha rahya ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndehe ndihi ñivi nducuiti tican ñaan cha ni tahan ra, ta quee ñi cuahan ñi. Cani ñi pechu ñi, [vati cuihya xaan cuni anima ñi]. 


text:
Cha chica vihi ni chacuinda ndihi amigu ra Jesuu. Suvi ni tican ni chacuinda tahan ñi ñahan ni quichi chi ra iti ñuhun Galilea, ta ndehe tahan ñi cha ni tahan ra. Cha cuchi ra Jesuu (Mt. 27.57‑61; Mr. 15.42‑47; Jn. 19.38‑42) 


text:
<pb/>Iyo iin rai nani José, ta ñuun Arimatea cha iyo cuenda ñuhun Judea cuu ñuun ra. Mandoni cuu ra, ta rai vaha ndicha cuu ra. Ña nduinuun ra chi ndihi ca ra chanihin ta ra cuhva ni savaha ra ta ra chi ra Jesuu. Suvi ra José can cuni ra coo ra chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
Tacan cuu, ta ni sanuun ra iquin cuñu ra nuun cruu can, ta ni tituvi ra sahma yaxin vaha chi ra. Tacan cuu, ta tihi ra iquin cuñu ra tichi yavi yuu, ta ña ta cuchi ñivi nu ni cuchi ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Chahan tahan ñi ñahan quichi chi ra Jesuu iti ñuhun Galilea. Ndicu ñi chi ra José, ta ndehe ñi nu ni cuchi ra chi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ndico ñi tichi ñuun, vati cua tiso vaha ñi cha vixin chahan cha cua cu cuhu ñi iquin cuñu ra. Tacan cuu, ta ni chacunda tatun ñi quivi sábadu can cuhva cati ley chahnu.<pb/>


text:
Tuvi inga quivi cha cuu domingu. Ni nahan vihi, ta quee ñi ñahan can cuahan ñi. Nu ni cuchi ra Jesuu cuahan ñi, ta ndiso ñi cha vixin chahan cha ni tiso vaha ñi, ta cuahan tahan inga ñi ñahan. 


text:
Ña nihin ñi cuhva ñaan cha cuu chi, ta ndehe ñi ti indi uvi rai iin chiyo xiin ñi, ta nda cua tachan sahma ndichin ra. 


text:
Yuhvi xaan ñi ta ñi, ta ndehe ñi nu ñuhun, ta quechaha cati ra rai can chi ñi ti: ―Ña vaha cha nanducu ndo chi ra Jesuu nu ni cuchi ndii, ta rai ndito cuu ra. Ña iyo ca ra ihya, vati cha ni natacu ndico ra. 


text:
Quivi can cati ra ti cua xico tuhun ñivi chi ra cuu sehe ñivi, ta cua tiin ñivi ndavaha ni chi ra. Tacan, ta sa cua cuvi ra nu cruu, ta cua yaha uni quivi, ta cua natacu ndico ra, cati ra Jesuu ―cati ra ta ra. 


text:
Quee ñi tichi yuu can, ta cuahan ñi nu iyo cuiti ndihi uchi iin ra tatun Jesuu chi ndihi ca ñivi can, ta chaha ñi cuenda ndihi cha ni tahan ñi. 


text:
Ta ña María Magdalena chi ña Juana chi ña María sihi ra Jacobo chi inga ñi ñahan can cuu ñi chaha cuenda chi ra tatun ra ñaan cha ni tahan ñi, 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chacuinda ra Pedro. Quee ra chinu ra, ta cuahan ra nu iyo yuu nu ni cuchi ra Jesuu. Ndehe ra iti tichi, ta ndehe ra ti caa siin sahma cha ni chacuituvi ra. Tacan cuu, ta cuahan ra iti vehe ra, ta iyo xaan cuni ra. Ña nihin ra cuhva ñaan cha cuu cha ni chacoo. Cuahan uvi ra iti ñuun Emauu (Mr. 16.12‑13) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ini quivi can quee iti uvi ra, ta cuahan ra iti ñuun nani Emauu. Vasi queta uvi hora, ta cua queta ra tican cha ni quee ra ñuun Jerusalén. 


text:
Nu ni ndatuhun ra chi tahan ra, ta suvi ra Jesuu tuhva nu cuahan ra ta ra, ta icaa ni cuahan ra chi ra ta ra, 


text:
soco ña chaha ra Ndioo cha ndundichin vaha ndehe ra ta ra. Chacan cuu cha ña nacoto ra ta ra chi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Ñaan tuhun cuu cha ndatuhun ndo iti nu cuahan ndo? ¿Ñacu ña sii cuni ndo? ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ndico iin ra nani Cleofa ti: ―¿Atu iyo maun ñuun Jerusalén, ta ña chito cun ñaan cha cuu cha ni chacoo tichi quivi ya, vati chito ndihi ñivi? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―¿Ñaan cha cuu cha ni chacoo? ―cati ra. Ta cati ra ta ra chi ra ti: ―Ña chito cun ñaan cha ni tahan ra nani Jesuu ra ñuun Nazaret. Ni cahan ra cuenda ra Ndioo, ta cahnu xaan cuhva ni savaha ra. Taqui xaan tuhun cahan ra chi ñivi iti nuun ra Ndioo. 


text:
Cha ni tiin ra sutu chahnu chi ra chanihin ta ra chi ra, ta ni chaha cuenda ra ta ra chi ra chi ra cumi tiñu, ta ni cati ra ti cua cuvi ra, ta ni chahni ra chi ra cha ni taa ra chi ra nu cruu. 


text:
Cha saxini ndi ti maan ra cuu ra cua quichi, ta cua sacacu ra chi ndi chi ndihi ñivi judío nu iyo ndi chi tu ndoho, ta vitin cha queta uni quivi cha ni yaha chacan. 


text:
Ta iyo xaan cuni ndi cha cahan uvi ñi ñahan tahan ndi, vati ni nahan vihi ni chahan ñi nu ni cuchi ra, 


text:
ta ña nihin ñi iquin cuñu ra. Quichi ndico ñi, ta cati ñi ti ndehe ñi chi uvi ra tatun Ndioo, ta cati ra ti ni iyo ndito ndico ra Jesuu. 


text:
Tacan ni cuu, ta chahan tahan uvi ra tahan ndi nu ni cuchi ra, ta ndehe tahan ra cuhva ni cati ñi ñahan can, soco ña ni ndehe ra chi ra Jesuu ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ñahni cha chini tuni iyo chi ndo. [Tondo xaan xini ndo.] Cuee xaan, ta chinu ini ndo ndihi cha ni cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha sanducachin ra Jesuu ndihi tuhun iyo nu tutu Ndioo cuenda ra. Chaha ra cuenda chi ra ta ra, ta quechaha cati tuhun ra yoso cuhva cha ni taa ra Moisee nda cua nda ni queta ra nu iyo tuhun cha ni taa ndihi ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi ya. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cha cua queta ra ta ra nu cuahan ra, ta savaha ra Jesuu ta iin cha cua yaha ra iti nuun ra ta ra, 


text:
soco sanini ra ta ra chi ra ti cua ndoo nuun ra chi ra ta ra, ta cati ra ta ra chi ra ti: ―Cua ndoo nuun cun chi ndi, vati cha ni chiso nicandi, ta cua cuaa vitin ―cati ra ta ra. Tacan cuu, ta quihvi ra Jesuu chi ra ta ra, vati cua ndoo nuun ra chi ra ta ra. 


text:
Cha iyo ra ta ra yu mesa, ta quihin ra Jesuu iin paan, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta natahvi ra chi chi, ta chaha ra chi chi chi ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha ndundichin vaha ndehe ra ta ra. Nu ni nacoto vaha ra cha ra Jesuu cuu ra, ta naan ihni ni ra nu iyo ra ta ra. 


text:
Quechaha cati ra chi tahan ra ti: ―Vaha xaan cuni anima yo, ta cahan ra nu quichi yo nu ni sanducachin ra tutu Ndioo chi yo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni chacuinda ndico ra ta ra suvi ni hora can, ta cuahan ndico ra ta ra iti ñuun Jerusalén, ta nihin ra ta ra chi ra tatun ra Jesuu nu iyo cuiti ra chi ñivi tahan ra, 


text:
ta quechaha cati ra ta ra chi ñi ti: ―Cha ndicha ti natacu ndico ra chahnu, ta ndehe ra Simón chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chaha ra ta ra cuenda ñaan cha cuu cha ni tahan ra ta ra iti. Chaha ra ta ra cuenda yoso cuhva ni quechaha nacoto ra chi ra Jesuu nu ni tahvi ra paan. Ndehe ñivi sacuaha chi ra Jesuu chi ra (Mt. 28.16‑20; Mr. 16.14‑18; Jn. 20.19‑23) 


text:
<pb/>Ni vii chaha ra ta ra cuenda chi ñivi tahan ra, ta cha quihvi ra Jesuu nda mahñu nu iyo cuiti ñi, ta quechaha cati ra Jesuu chi ñi ti: ―Na cua coo vii ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta yuhvi xaan yuhvi xaan cuni ñi cha ndehe ñi chi ra Jesuu. Saxini ñi ti xiñahñu ndii cuu ra, 


text:
ta quechaha cati ndico ra Jesuu chi ñi ti: ―Ña vaha cha saxini xaan ndo. Ña vaha cha yuhvi cuni ndo chi anima ndo. 


text:
Cua ndehe ndo ndahi. Cua ndehe ndo chahi, vati yuhu cui. Cua tiin ndo chihin yu, ta cua ndehe ndo, vati ñahni iquin run xiñahñu ndii. Ñahni cuñu run, ta ndehe ndo ti iyo cuñu yu. Iyo iquin yu. 


text:
Ni vii cumani, ta cua cuinu vaha ini ñi, vati sii xaan cuni ñi. Iyo xaan cuni ñi, ta cati ndico tucu ra chi ñi ti: ―¿Atu ñahni cha cua cachi yu ihya? ―cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra chi ñi ti: ―Ndihi cha ni tahin ni cati tuhin chihin ndo, ta ña ta cuvi yu. Chahi cuenda chi ndo ti iyo cha cua queta ndihi tuhun iyo nu tutu Ndioo cuenda yu yoso cuhva ni taa ra Moisee ley chahnu ta yoso cuhva ni taa ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi ta yoso cuhva ni taa ra ta ra nu tutu Salmo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chaha ra Jesuu cha chini tuni chi ñi. Chacan cuu cha quechaha cutuni ini ñi tutu Ndioo. 


text:
Cati ra chi ñi ti: ―Cati tutu Ndioo ti cua ndehi tu ndoho, ta cua cuvi yu, soco cua yaha uni quivi, ta cua natacu ndique tañu ñivi ndii. 


text:
Cua cati tuhun ñivi chi ndihi ñivi ñuñivi cuenda yu, vati yuhu ra Cristo cui. Cua quechaha cati tuhun ñi chi ñivi iyo ñuun Jerusalén, ta cua cati ñi ti na cua saña ihni ñi cuati ndacu ñi, ta sa cua cucahnu ini ra Ndioo cuati can chi ñi. 


text:
Cua tachi yu chi ra Tati Ndioo chi ndo cuhva ni cati suti nu ni quichi quivi. Cua cuatu ndo chi ra ihya ñuun ya nda cua nda cua quichi ra iti siqui andivi, ta cua coo tu ndee ini chi ndo ―cati ra. Ndaa ra Jesuu iti siqui andivi (Mr. 16.19‑20) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni chandaca ra Jesuu chi ñi. Nda ñuun Betania cuahan ñi. Tacan cuu, ta sandaa ra ndaha ra, ta cahan vii ra chi ñi. 


text:
Tutu ya ndiso sivi ñivi cuu tata cha vachi chinu ra Jesucristo tiempu chahnu. Ñivi ra chi ra David, ta ñivi ra chi ra Abraham. 


text:
<pb/>Abraham cuu sutu ra Isaac, ta Isaac can cuu sutu ra Jacob. Jacob can cuu sutu ra Judá chi yani ra. 


text:
Judá can cuu sutu ra Fare chi ra Zara, ta Tamar cuu sihi ra ta ra. Fare can cuu sutu ra Esrom, ta Esrom can cuu sutu ra Aram. 


text:
ta Salmón can cuu sutu ra Booz, ta Rahab cuu sihi ra. Booz can cuu sutu ra Obed, ta Rut cuu sihi ra. Obed can cuu sutu ra Isaí, 


text:
ta Isaí can cuu sutu ra David ra ndaca ñahan chi ñivi Israel. David can cuu ra cuu sutu ra Salomón, ta sihi ra cuu ña ni cuu ñasihi ra Uría. 


text:
Josía can cuu sutu ra Jeconía chi yani ra quivi cha ni tiin ra iyo ñuhun Babilonia chi ñivi Israel, ta tava ndaa ra ta ra chi ñi nu ñuhun ñi. 


text:
<pb/>Tacan ni queta ñivi Israel ñuhun Babilonia can, ta ni chacoo sehe ra Jeconía can, ta Salatiel cha cunani ra. Salatiel can cuu sutu ra Zorobabel, 


text:
ta Zorobabel can cuu sutu ra Abiud. Abiud can cuu sutu ra Eliaquim, ta Eliaquim can cuu sutu ra Azor. 


text:
<pb/>Cha queta uchi cumi ñivi cuu ñivi ra Jesuu nda quivi ni chacoo ra Abraham nda quivi cha ni chacoo ra David tiempu chahnu, ta cha queta ndico inga uchi cumi ñivi ra nda quivi ni chacoo ra David nda quivi cuahan ñivi Israel iti ñuhun Babilonia suvi ni tiempu chahnu, ta nda quivi can ta nda quivi cha ni cacu ra Jesuu cha queta ndico tucu inga uchi cumi ñivi ra. Tuhun yoso cuhva cha ni cacu ra Jesucristo (Lc. 2.1‑7) 


text:
<pb/>Chehe cuu tuhun yoso cuhva ni cacu ra Jesucristo. Cha iyo vaha tuhun cha cua tandaha ña María sihi ra chi ra José. Ña ta coo ña chi ra, ta nihin ña cuhva ti cha cua coo sehe ña savaha ra Tati Ndioo. 


text:
Rai vaha cuu ra José ra cua cuu ii ña. Chacan cuu cha saxini ra ti cua saña xehe ra chi ña, vati ña cuni ra cha cua coo tu ca nuun chi ña iti nuun ndihi ñivi. 


text:
Ni vii nanducu xini ra ñaan cha cuu cha cua savaha ra, ta ndehe ra chi iin tatun ra chahnu Ndioo tichi ñumahna, ta quechaha cati ra tatun Ndioo can chi ra ti: ―Yoho José, ñivi ra David chihin cun. Ña cua saxini cun, soco cua naquihin cun chi ña María ñasihi cun, vati tuvi maan sehe ña tichi ña savaha ra Tati Ndioo. 


text:
Cua cacu sehe ña, ta Jesuu cua sacunani ndo chi ra, vati cua sacacu ra chi ñivi cuu ñivi ra, ta cua naan cuati savaha ñi ―cati ra tatun Ndioo can. 


text:
<pb/>Ndihi chacan ni chacoo, vati tacan ni quee tuhun cuhva ni cati tuhun ra chahnu Ndioo chi ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi, vati cha cati ra ti: 


text:
<pb/>Cua tuvi sehe iin ña yoco,<br/>ta cua queta quivi cua cacu ra.<pb/>Emanuel cua cunani ra, cati ra cahan cuenda ra Ndioo can. Cuni cati tuhun Emanuel can ti iyo ra Ndioo chihin yo. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta hora can ndoyo ra José, ta savaha ra cuhva cati tuhun tatun ra chahnu Ndioo. Quihin ra chi ñasihi ra, 


text:
soco ña ni chacoo ra chi ña nda cua nda quivi ni cacu sehe ña. Tacan cuu, ta chacunani ra Jesuu.<pb/>


text:
Quivi cha ni ndaca ñahan ra Herode cacu ra Jesuu ñuun Belén cha iyo cuenda ñuhun Judea. Suvi ni quivi can queta ra sacuaha chi ri tiñu. Inga ñuhun chiyo nu cana nicandi quichi ra, ta queta ra ñuun Jerusalén, 


text:
ta quechaha nducu tuhun ra ti: ―¿Ndaa cuu nu ni cacu ra cuu ra cua cundaca ñahan chi ñivi judío? Nducu tuhun ndi, vati cha ni ndehe ndi cha ndaa ri cuu tiñu ra chiyo cana nicandi, ta vachi ndi, vati cuni sacahnu tahan ndi chi ra ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tuhun can chini ra Herode can, ta quechaha saxini xaan ra, ta yuhvi tahan ndihi ñivi iyo ñuun Jerusalén can. 


text:
Tacan cuu, ta sacuiti ra chi ndihi ra sutu chahnu chi ndihi ra sacuaha ley chahnu cha sacahnu ñivi can, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ta ra ndaa cuu nu cua cacu ra Cristo. 


text:
Tacan cuu, ta cati ndico ra ta ra ti: ―Iti ñuun Belén cha iyo cuenda ñuhun Judea cua cacu ra, vati tacan ni taa ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi. Cha cati ra ti:<pb/> 


text:
Ndioho ñivi ñuun Belén cha iyo cuenda ñuhun Judea,<br/>cahnu xaan cua coo ñuun ndo,<br/>vati iin rai cahnu xaan cua quee ñuun ndo,<br/>ta cua cundaca ñahan ra chi ñivi ra Ndioo ñivi Israel, cati ra ―cati ra sutu chahnu ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cana xehe ra Herode chi ra sacuaha tiñu can, ta nducu tuhun ra chi ra ta ra ndaa quivi ni quechaha ndehe ra ta ra tiñu can iti siqui andivi. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra ti: ―Cuahan ndo iti ñuun Belén, ta cua nanducu vaha ndo chi ve luhu can. Tacan cua nanihin ndo chi ve, ta sa cua quichi cati ndo chihin yu, vati tacan cua cuhun tahin, ta sa cua sacahnu tahin chi ve ―cati ra. Tacan tava tiñu ra chi ra ta ra iti ñuun Belén. 


text:
<pb/>Chini ra ta ra cha ni cahan ra Herode can, ta cuahan ra. Ni ndehe ndico tucu ra chi ri tiñu ndehe xihna ra chiyo nu ni quichi ra, ta iti nuun ra ta ra cuahan ri nda cua nda ni queta ri xini vehe nu caa ve luhu can. 


text:
Tacan cuu, ta quihvi ra ta ra tichi vehe can, ta ndehe ra ta ra chi maan ve luhu can chi ña María sihi ve. Tacan cuu, ta chahnu chiti ra, ta sacahnu ra ta ra chi ve. Nuna ra ta ra cha naan ra, ta samani ra ta ra chi ve. Samani ra xuhun cuaan. Samani ra cutu. Samani ra suchan xico vixin chahan. Samani ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Ndioo chi ra ta ra chi ñumahna ti ña cua yaha ndico ra ta ra nuun ra Herode. Chacan cuu cha quihin ra ta ra inga iti, ta cuahan ndico ra iti ñuun ra. Chinu ñivi ra Jesuu chi ra iti ñuhun Egipto 


text:
<pb/>Cha cuahan ra sacuaha chi ri tiñu, ta cahan tucu ra tatun ra chahnu Ndioo chi ra José chi ñumahna, ta cati ra chi ra ti: ―Cua cuinda cun, ta cua quihun chi ve luhu sehun chi sihi ve, ta cua cunu ndo cuhun ndo iti ñuhun Egipto. Cua ndoo ndo tican nda cua nda quivi cua cati ndique chihun, vati cua nanducu ra Herode chi ve, vati cua cahni run chi ve ―cati ra tatun Ndioo can. 


text:
Ican ndoo ñi nda quivi ni chihi ra Herode can. Chacan cuu cha queta tuhun ra chahnu Ndioo cuhva ni cati ra cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi, vati cha cati ra ti iti ñuhun Egipto cana ra chi sehe ra, cati ra Ndioo ―cati racan. Cati ra Herode ti cua cuvi ndihi ve cuati 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nihin ra Herode cuhva ti sandahyu ñahan ra sacuaha chi ri tiñu chi ra, ta xaan xaan ra cuu. Tacan cuu, ta cati tuhun ra ti cua cuvi ndihi ra cuati ndihli iyo ñuun Belén chi ndihi ranchu iyo yatin ñuun can. Chahni ra chi ndihi ra ña ta queta uvi cuiya ra, vati cuhva can saxini ra Herode cha ni cacu ra nanducu ra sacuaha chi ri tiñu can. 


text:
Chini ñivi ti ndahyu ñivi ñuun Ramá.<pb/>Cuihya xaan cuni anima ñi,<br/>ta ndahyu chaa ñi.<pb/>Cuvaa ñivi cuu ñivi ña Raquel cuenda sehe ñi,<br/>ta ña cuni ñi cha cua cava taxin anima ñi,<br/>vati cha ni chihi ve, cati ra Jeremía can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta quivi chihi tahan ra Herode can, ta queta ndico tucu tatun ra chahnu Ndioo nu iyo ra José iti ñuhun Egipto can, ta quechaha cahan tucu ra chi ra José tichi ñumahna, 


text:
ta cati ra chi ra ti: ―Cua cuinda cun, ta cua quihun chi ve luhu sehun chi sihi ve, ta cua cuhun ndico ndo iti ñuhun Israel, vati cha ni chihi ra nducu cahni chi ve ―cati ra. 


text:
<pb/>Chacan cuu cha ni chacuinda ra José, ta quihin ra chi ve chi sihi ve, ta quee ñi cuahan ñi iti ñuhun Israel. 


text:
Tacan cuu, ta chini soho ra ti ra Arquelao cuu ra ndiso tiñu ra Herode sutu ra, ta ndaca ñahan ra iti ñuhun Judea can. Chacan cuu cha yuhvi ra José cuhun ndico ra tican. Cahan ndico tucu ra Ndioo chi ra tichi ñumahna, ta cuahan ra José chi ñi iti ñuhun Galilea. 


text:
Cuahan ra tican, ta ni chacoo ra iin ñuun nani Nazaret. Chacan cuu cha queta tuhun cahan ra ni cahan cuenda ra Ndioo, vati cati ra ti ra ñuun Nazaret cua cuu ra Jesuu.<pb/>


text:
Suvi ni tichi quivi can queta ra Juaan ra sacuanduta tichi cuhu iti ñuhun Judea can, ta cati tuhun ra tuhun vaha. 


text:
Cati ra Juaan can chi ñivi can ti: ―Cua saña ihni ndo cuati ndacu ndo, vati yatin xaan cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi chi yo ―cati ra. 


text:
<pb/>Chehe cuu tuhun cati tuhun ra Isaía ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu quichi quivi, vati cati ra cuenda ra Juaan can ti:<pb/>Cua cana chaa iin rai tichi cuhu,<br/>ta cua cati ra ti<br/>cua tiso vaha ñi iti nu cua yaha ra chahnu.<pb/>Tacan ni cua tiso vaha ñi tiñu, cua cati ra, cati ra Isaía can. 


text:
<pb/>Chacundichin ra Juaan can sahma ixi ri camellu, ta chacunuhni iin cinta ñiin tichi ra. Chachi ra tica, ta chihi ra nduxi ñuñu cuhu, [vati tacan ni chacoo ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu]. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ñivi ñuun Jerusalén nuun iyo ra. Cuahan ndihi ñivi ñuhun Judea chi ndihi ñivi iyo yatin yuta Jordán. 


text:
<pb/>Ndehe ra Juaan ti cha tuvi ra fariseo chi ra saduceo quichi, vati cua cuanduta tahan ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―¡Vata xaan ndo! Yoni cati chi ndo ti cua cundee cacu ndo nu cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi. 


text:
Ña cua saxini ndo chi anima ndo ti cha iyo vaha ndo, vati ñivi ndo chi ra Abraham. Yuhu cati chi ndo ti tu cua cuni ra Ndioo cua cuu savaha ra iin cuhva cahnu xaan. Cua cuu sama ra yuu ya, ta cuu chi ñivi ra Abraham. 


text:
Cha iyo vaha tuhun cha cua tahnda ndihi yutun ña vaha chiti. Cua tahnda chi, ta cua cayu chi tichi ñuhun, [vati cuhva cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi ña vaha cuu chi]. 


text:
Sacuanduta yu chihin ndo chi nduta, vati cha ni saña ihni ndo cuati savaha ndo, soco iti chate vachi inga ra, ta iyo xaan ca tu ndee ini chi ra. Ñahni yavi ndai cha cua cui musu ra, ta cua cuise ndichan ra. Maan ra cua cuhva cha cua quichi ra Tati Ndioo, ta suvi ra cuu ra cua tachi tuni. 


text:
Cha iyo vaha ra cha cua sandundoo ra nu cua satati ra chiti trigu can. Cua canihin vaha ra chiti can tichi yaca ra, ta cua cahmi ra cha ña vaha can chi ñuhun ña ndahva. [Tacan cati ra Juaan can, vati cua quee vaha ñivi saña ihni cuati, ta cua cutuni ñivi ni vii ndacu cuati.] Cha ni chanduta ra Jesuu (Mr. 1.9‑11; Lc. 3.21‑22) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Jesuu iti ñuhun Galilea, ta cuahan ra iti yuta Jordán nuun iyo ra Juaan can. Tican cuahan ra, vati cua sacuanduta ra Juaan chi ra. 


text:
Ña cuni ra Juaan can sacuanduta ra chi ra, ta cati ra chi ra ti: ―Nini ca cha cua sacuanduta cun chi yuhu, ta cha vachi cun iti nuin ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Ña cua casi cun, vati cha vaha cuu cha cua savaha yo cuhva cati ra iyo iti siqui andivi ―cati ra. Tacan cuu, ta chaha ra Juaan. 


text:
Cha ni chanduta ra Jesuu, ta sa ni quee ra tichi nduta, ta nuna iti siqui andivi, ta ndehe ra Jesuu cha vachi nuun ra Tati Ndioo cuhva iin ri ndivi, ta quichi ra chi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta nducahan ra Ndioo iti siqui andivi, ta cati ra ti: ―Sehi chi rahya. Cuni xain chi ra, ta sii xaan cuni yu ndehi chi ra ―cati ra.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta ndaca ra Tati Ndioo chi ra Jesuu tichi cuhu can, vati tacan cua ndehe run cuihna a ña cua savaha ra Jesuu iin ndavaha ni. 


text:
ta tuhva run cuihna nu iyo ra, ta quechaha cati run chi ra ti: ―Tu ndicha ti sehe Ndioo cuu cun, cua cati cun chi yuu ya ti cua cuu chi paan, ta cua cachi cun ―cati run. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cha cati tutu Ndioo ti iyo ndito ñivi, vati chachi ñi, soco ñavi cuenda chacan ni iyo ndito ñivi. Iyo ndito ñi, vati maan ra Ndioo cati, cati chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihin run cuihna chi ra, ta cuahan ra chi run ñuun Jerusalén, ta tiso run chi ra nda xini ve ñuhun cahnu can, 


text:
ta quechaha cati run chi ra ti: ―Tu ndicha ti sehe Ndioo cuu cun, cua capa cun, vati cati tutu Ndioo ti:<pb/>Cati tuhun ra Ndioo ti cua cumi ra tatun Ndioo chi sehe ra,<br/>ta cua tindee tatun ra chihin ra,<br/>coto cua yani chaha ra chata yuu, cati chi ―cati run. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi run ti: ―Inga ndico cha cati tutu Ndioo ti ña cua nducu ndo cuhva cha cua savaha ra chahnu Ndioo iin cha ndavaha ni, cati chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chandaca ndico tucu run cuihna chi ra nu iyo iin yucu sucun xaan, ta sanahan run ndihi ñuun iyo nu ñuhun ñuñivi chi ra, ta taqui xaan chi, 


text:
ta quechaha cati run chi ra ti: ―Ndihi ñuun can cua cuhve chihun, tu cua cahnu chiti cun, ta cua sacahnu cun chihin yu ―cati run. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi run ti: ―Cuahan, yoho Satanaa, vati cha cati tutu Ndioo ti cua sacahnu ndo chi ra chahnu Ndioo. Iin tuhun ni maan ra cua sacahnu ndo, cati chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan run cuihna, ta tuhva ra tatun Ndioo nu iyo ra Jesuu, ta tindee ra ta ra chi ra. Quechaha cati tuhun ra Jesuu iti ñuhun Galilea (Mr. 1.14‑15; Lc. 4.14‑15) 


text:
<pb/>Queta tuhun nuun ra Jesuu ti cha ni tiin tiñu chi ra Juaan, ta quee ra Jesuu cuahan ra iti ñuhun Galilea. 


text:
Tacan cuu, ta quee ra ñuun Nazaret, ta cuahan ra iti ñuun Capernaum, vati cua ndoo ra tican. Yatin yu tañuhun nu iyo ñuhun Zabulón chi ñuhun Neftalí tican ni chacoo ra. 


text:
Chacan cuu cha ni quee tuhun cuhva ni cati ra Isaía ra ni cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi, vati cati ra ti:<pb/> 


text:
Iti ñuhun Zabulón, iti ñuhun Neftalí nu iyo tañuhun inga chiyo yuta Jordán, iti ñuhun Galilea nu iyo ñivi cuu inga tucu ñivi,<pb/> 


text:
tican ni chacoo ñi nu naan,<br/>soco vitin cha ndehe ñi iin cha ndichin vaha.<pb/>Cha queta iin cha ndichin nu iyo ñi chi ndavaha ni. [Tacan ni cati ra Isaía can cuenda ra Jesuu.] 


text:
<pb/>Nda ni quivi can quechaha cati tuhun ra Jesuu tuhun vaha, ta cati ra ti: ―Cua saña ihni ndo cuati ndacu ndo, vati yatin xaan cua queta quivi cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi ―cati ra. Cana ra Jesuu chi cumi ra chahni tiaca (Mr. 1.16‑20; Lc. 5.1‑11) 


text:
<pb/>Iin quivi chica cuu ra Jesuu yu tañuhun Galilea can, ta ndehe ra uvi rai, ta mani yani ra ta ra. Iin ra nani Simón Pedro, ta inga ra yani ra nani Ndree. Cani ra ta ra taraya ra tichi nduta can, vati ra chahni tiaca cuu ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Na coho. Cua coo ndo chihin yu, ta cua savahi cha cua nanducu ndo chi ñivi cuhva ni nanducu ndo chi ri tiaca ―cati ra. 


text:
Quee ra Jesuu cuahan ra, ta quechaha ndehe ndico tucu ra inga uvi rai, ta mani yani ra ta ra. Ra Jacobo sehe ra Zebedeo cuu ra chi ra Juaan yani ra. Ni iyo ra ta ra chi Zebedeo sutu ra tichi tundoo, ta tiso vaha ra ta ra taraya ra, ta cana ra Jesuu chi ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta ni nacoo ra ta ra sutu ra tichi tundoo can, ta cuahan ra ta ra. Ndicu ra ta ra chi ra Jesuu. Chi tuvi ñivi sanahan ra Jesuu (Lc. 6.17‑19) 


text:
<pb/>Nini cahnu ñuhun Galilea can cuahan ra Jesuu, ta sacuaha ra chi ñivi tichi ve ñuhun ñi. Cati tuhun ra tuhun vaha yoso cuhva cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi, ta sanduvaha tahan ra chi ñivi cuhvi―masi cuhvi ñi ndihi nuun cuehe. 


text:
Tacan cuu, ta queta tuhun ra nini cahnu ñuhun Siria, ta quichi ndaca ñivi chi ndihi ñivi cuhvi nu iyo ra. Ndaca ñi chi ñivi iyo tati cuihna anima. Ndaca ñi chi ñivi chahni rai. Ndaca ñi chi ñivi ña cuu caca. Ndaca ñi, ta sanduvaha ra chi ñi. 


text:
Tuvi xaan ñivi ndicu chi ra. Ndicu ñivi iyo ñuhun Galilea chi ra. Ndicu ñivi iyo ñuhun Decápoli. Ndicu ñivi iyo ñuun Jerusalén. Ndicu ñivi ñuhun Judea. Ndicu ñivi quichi inga chiyo yuta Jordán. Ndicu ñi chi ra.<pb/>


text:
Ndehe ra Jesuu ti tuvi ñivi nducuiti, ta quee ra cuahan ra siqui yucu. Ni chacunda nuun ra, ta tuhva ñivi sacuaha chi ra nu ndaa ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha sacuaha ra chi ñi. Cuhva cua cusii ini ñivi (Lc. 6.20‑23) Cati ra Jesuu chi ñivi can ti: 


text:
<pb/>―Cua cusii ini ñivi cuni xaan chi ra Ndioo, vati cua coo ñi nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. 


text:
<pb/>’Cua cusii ini ñivi masu ini, vati cua coo vaha ñi chi ra Ndioo quivi cua nduchaa ñuhun ñuñivi ya. 


text:
<pb/>’Cua cusii ini ñivi cuni ndicha cha cua coso vaha anima cuhva cuni ra Ndioo, vati cua coo cha vaha chi anima ñi. 


text:
<pb/>’Cua cusii ini ñivi ndehe tu ndoho, vati ndacu ñi cuhva cuni ra Ndioo, vati cua coo ñi nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. 


text:
<pb/>’Cua cusii ini ndo, tu cua cahan ñivi ndavaha ni chi ndo, ta cua cani ñi chi ndo, ta cua sandahyu ñahan ñi, vati cua cati ñi ti ndavaha ni ndacu ndo, vati chica ndo chi main. 


text:
Cua cusii ini ndo, vati cua cunda xaan yahvi ndo iti siqui andivi. Ta ni cuhva chaha ñivi tu ndoho chi ra cahan cuenda ra Ndioo nu ni quichi quivi tiempu chahnu. Cuhva cua coo ñivi chica chi ra Jesuu (Mr. 9.50; Lc. 14.34‑35) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cua cuu ndo sava ni ta cua ñiin vaha. Tu ña vaha ñiin, ta cua naan cha uhva chi, ña cua cuu ca nduvaha ndico chi. Ñahni ca yavi ndaa chi. Cua savita yo chi chi, ta cua ndoyo ñuhun chi. 


text:
Tu cua taa yo ñuhun, ña cua tihi yo chi chi tichi iin máquila, soco cua tiso yo chi chi nu candileru, ta ndichin cua ndehe ndihi ñivi iyo tichi vehe. 


text:
Tacan na cua coo vaha ndo chi ndihi ñivi, vati tacan cua ndehe ñi ti cha vaha ndacu ndo, ta cua sacahnu tahan ñi chi sutu ndo iyo iti siqui andivi. Sanahan ra Jesuu yoso cuhva iyo ley chahnu 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Ña cua saxini ndo ti cha vachi yu, vati cua sanain ley cha ni tiso ra Moisee chi tuhun cati tuhun ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu. Ñavi cuhva can quichi yu. Quichi yu, vati cua saquete ndihi chacan. 


text:
Cati ndicha yu ti ña cua naan ñuhun ñuñivi chi andivi nda cua nda cua queta ndihi chacan. Chacan cuu cha chito yo ti ña cua naan ni iin tuhun luhu cha iyo nu tutu Ndioo. 


text:
Chacan cuu cha tu iyo ñivi ña cua sacuinu ñi ndihi tuhun ley can cha cati tuhun ra Ndioo, tu cua cati ñi ti ña nini chacan, luhu xaan ca ñi cua cuu nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. Tu iyo ñivi cua sacuinu ndihi chacan, ta cua cati ñi chi ñivi tahan ñi ti na cua sacuinu tahan ñi chi chi, cahnu xaan ñi cua cuu nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. 


text:
Cati yu chihin ndo ti ñavi cha vaha vaha ndacu ra sacuaha ley chahnu, ta ñavi cha vaha vaha ndacu tahan ra fariseo. Tu ña cua coo ndo chi cha vaha ca, ña cua coo ndo nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. Cati ra Jesuu ti ña cua quihin ñivi tisihi chi ñivi tahan ñi (Lc. 12.57‑59) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cha chini ndo ti tiempu chahnu queta tuhun ti ña cua cahni ndo ñivi tahan ndo, vati tu cua cahni ndo tahan ndo, iyo cha cua cutuni ndo. 


text:
Yuhu cati chi ndo ti tu cua cuxaan ini ndo chi ñivi tahan ndo, iyo cha cua cutuni ndo. Tu cua cati ndo chi tahan ndo ti quiti cuhu cuu ñi, cua yaha ndo nu ra cumi tiñu, ta cua cutuni ndo. Tu cua cati ndo ti tondo xini ñivi, cua cuhun ndo andaya nu cayu ñuhun. 


text:
<pb/>’Tu cua cundaca ndo cha cua samani ndo chi ra Ndioo, ta cua queta ndo nu cua samani ndo chi chi, ta chacuhun ini ndo ti cha savaha ndo iin ndavaha ni chi tahan ndo, 


text:
cua nacoo nuun ndo cha cua samani ndo chi ra Ndioo tican nu altar can, ta cua quee ndo. Cuahan xihna ndo, ta na cua ndumani ndico ndo chi tahan ndo, ta sa cua cuu cuhun ndico ndo samani ndo cha ndaca ndo chi ra Ndioo. 


text:
<pb/>’Quii xaan na cua ndumani ndico ndo chi ñivi cuni cuati chi ndo cha ña ta queta ndo nu ra cumi tiñu, coto cua cuhva cuenda ñi chi ndo chi ra cale, ta cua cuhva cuenda ra chi ndo chi ra tatun, ta cua tihi ra chi ndo ve caa. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti ña cua cundee quee ndo nda cua nda quivi cua tiahvi ndo ndihi multa can. Cati ra Jesuu ti na ña cua coo ñivi ndavaha ni chi tahan ñi inga chiyo 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cha chini ndo ti tiempu chahnu queta tuhun ti ña cua coo ndo ndavaha ni chi tahan ndo inga chiyo, 


text:
soco yuhu cati chi ndo ti tu cua ndehe ndo chi iin ñahan, vati cuni ndo coo ndo ndavaha ni chi ña, cha ndoo chi chi anima ndo cuhva cha ni savaha ndicha ndo ndavaha ni chi ña cuu chacan. 


text:
<pb/>’Tu cua savaha ndo cuati cha cuenda titi nuun ndo, cua sanini ndo chi ndo, ta ña cua savaha ca ndo cuati can chi titi nuun ndo, vati vaha xaan ca cua cumi ndo titi nuun ndo, ta ña cua quehni cava niniin iquin cuñu ndo nu cua cutuni ndo. 


text:
Tu cua savaha ndo cuati cha cuenda ndaha cuaha ndo, cua sanini ndo chi ndo, ta ña cua savaha ndo cuati can chi ndaha ndo, vati vaha xaan ca cha cua sacuenda ndo ñaan cha cuu cha cúa savaha ndo chi ndaha ndo, ta ña cua ndoyo ñuhun niniin iquin cuñu ndo nu cua cutuni ndo. Cati ra Jesuu ti na ña cua saña ra rai chi ñasihi ra (Mt. 19.9; Mr. 10.11‑12; Lc. 16.18) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cha chini ndo ti tiempu chahnu queta tuhun ti tu cua saña ndo chi ñasihi ndo, na cua nducu ndo cha cua ndoyo tutu cha ni saña ndo chi ña, 


text:
soco yuhu cati chi ndo ti tu cua saña ndo ñasihi ndo, ta ñahni ndavaha ni cha ni chacoo ña chi ra rai inga chiyo, cua savaha ndo cha ni chacoo ña ndavaha ni chi ra rai inga chiyo cha cuenda ra Ndioo. Tu cua tandaha ndo chi iin ñahan cha ni saña inga rai, cua coo ndo ndavaha ni chi ña inga chiyo cha cuenda ra Ndioo. Cati ra Jesuu ti ña cua sandahyu ñahan ñivi 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cha chini tahan ndo ti tiempu chahnu queta tuhun ti ña cua sandahyu ñahan ndo, soco cuenda ra chahnu cua savaha ndicha ndo cuhva cha ni cati ndo. 


text:
Yuhu cati chi ndo ti ña cua xita ndo iin tuhun ra Ndioo. Ña cua xita ndo tuhun iti siqui andivi, vati nu ndaa ra Ndioo cuu tican. 


text:
Ña cua xita ndo tuhun ñuhun ñuñivi, vati nu ndaa chaha ra Ndioo cuu ñuhun ñuñivi ya. Ña cua xita ndo tuhun ñuun Jerusalén, vati ñuun ra Ndioo cahnu cuu ñuun can. 


text:
Ta ni cuhva ña cua xita ndo tuhun xini ndo, vati iin tuhun ra Ndioo chaha cha nducuichin xini ndo a ndutuun xini ndo. Ña cua xita ndo tu yuhu ra Ndioo. 


text:
Tu cua cati ndo ti cua savaha ndo iin tiñu, cua savaha ndicha ndo cuhva cati ndo. Tu cua cati ndo ti ña cua savaha ndo iin tiñu, ña cua savaha ndicha ndo chi chi, ta chacan ni cua savaha ndo. Tu cua xita ca ndo tuhun, cua savaha ndo chacan, vati ñivi ndavaha ni cuu ndo. Cati ra Jesuu ti cua savaha ñivi cha vaha chi ndihi ñivi (Lc. 6.29‑30) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cha chini ndo ti tiempu chahnu queta tuhun ti tu cua tuhun iin ñivi titi nuun ñivi tahan ñi, cua tuhun tahan ra cumi tiñu titi nuun maan ñi cha cua cutuni ñi. Ta ni cuhva tu cua tahvi ñivi nuhun ñivi tahan ñi, cua tahvi tahan nuhun ñi cha cua cutuni ñi. 


text:
Tacan cha ni cati ñivi, soco yuhu cati chi ndo ti ña cua savaha ndo ndavaha ni chi ñivi savaha ndavaha ni chi maan ndo. Tu cua cani ñivi iin chiyo nuun ndo, ña cua cani ndico ndo chi ñi, soco na cua cuhva ndo cha cua cani ñi inga chiyo nuun ndo. 


text:
Tu cua cuni ñivi cuati chihin ndo, ta cua quenda ñi sahma ndo, ña cua cani tahan ndo chi ñi, soco na cua cuhva tahan ndo inga sahma ndo. 


text:
Tu cua sanini ñivi cha cua cuhun ndo iin kilómetro chi ñi, ña cua cuxaan ini ndo chi ñi, soco na cua cuhun ndo uvi. 


text:
Tu cua queta ñivi caya nu iyo ndo, na cua tindee ndo chi ñi, ta na cua cuhva nuun ndo chi ñivi tahan ndo, tu cua cuni ñi tava nuun ñi. Cua cuni mani ñivi chi ñivi cuxaan ini chi ñi (Lc. 6.27‑28, 32‑36) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cha chini ndo ti tiempu chahnu queta tuhun ti cua cuni mani ndo chi ñivi tahan ndo, ta cua cuxaan ini ndo chi ñivi cuxaan ini chi ndo, 


text:
soco yuhu cati chi ndo ti cua cuni mani ndo chi ñivi cuxaan ini chi ndo, ta cua cahan ndahvi ndo chi ra Ndioo cuenda ñivi chaha tu ndoho chi ndo, 


text:
vati tacan cua savaha ndo cuhva cuni sutu ndo cha iyo iti siqui andivi. Tacan cua savaha ndo, vati chaha ra Ndioo cha vaha chi ndihi ñivi. Chaha ra cha ndehe ri nicandi nu iyo ñivi ndacu cha ndavaha ni cuhva ndehe ri nu iyo ñivi ndacu cha vaha. Ta ni cuhva chaha ra cha cuun savi nu iyo ñivi ndacu cha vaha, ta cuun tahan savi nu iyo ñivi ndacu cha ndavaha ni. 


text:
Tu cua cuni mani ndo mani chi ñivi cuni mani chi ndo, ñahni cha cua sacanaan ndo cuenda ra Ndioo, vati tacan ni ndacu tahan ra satiahvi cuenda ra cumi tiñu chi ndo. 


text:
Tu ini chi ñivi tahan ndo sacahnu ndo, savaha ndo cuhva savaha ndihi ca ñivi, ta ña vaha cha tacan ni, vati tacan savaha tahan ñivi cuu inga tucu ñivi. 


text:
Na cua savaha ndo cha vaha ndicha cuhva ndacu sutu ndo cha iyo iti siqui andivi, vati ndacu ra cha vaha.<pb/>


text:
[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Na cua nducu ndo cuhva cha cua savaha ndo cha vaha, soco ña cua nducu ndo cuhva cha cua ndehe ñivi cuhva ni savaha ndo. Tu cua cuni ndo cha cua ndehe ñivi yoso cuhva cua savaha ndo, ña cua cunda yahvi ndo iti nuun ra sutu ndo iyo iti siqui andivi, [vati cha nihin ndo yahvi ndo chi ñivi ñuñivi cha savaha ndo tacan]. 


text:
Tu cua cuhva ndo xuhun chi ñivi ndahvi caya, ña cua sacoto ndo chi ñivi. Ña cua savaha ndo cuhva savaha ñivi samani xuhun chi ñivi tichi ve ñuhun, ta ña cua savaha ndo cuhva savaha ñivi samani xuhun chi ñivi iti cahnu. Tacan savaha ñi, vati cuni ñi cha cua cati ñivi ti cahnu xaan ñivi cuu ñi. Cati ndicha yu chihin ndo ti cha nihin ñi yahvi ñi. 


text:
Chacan cuu cha cua cuhva xehe ndo, ta cua cuhva ra sutu ndo yahvi ndo, vati ndehe ra cha savaha xehe ñivi. Cati ra Jesuu yoso cuhva cua cahan ñivi chi ra Ndioo (Lc. 11.2‑4) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Hora cua cahan ndo chi ra Ndioo ña cua savaha ndo cuhva savaha ñivi uvi yaa. Cuni xaan ñi cuindi ñi ve ñuhun, ta cuni xaan ñi cuinda ñi iti cahnu, ta cahan ñi chi ra Ndioo, vati cuni ñi cha cua ndehe ñivi cha ndacu ñi. Cati ndicha yu chihin ndo ti cha nihin ñi yahvi ñi. 


text:
Hora cua cahan ndo chi ra Ndioo cua quihvi ndo tichi vehe ndo, ta cua casi ndo yu vehe, ta sa cua cahan ndo chi ra cuu sutu ndo nu indi xehe ndo. Cua ndehe maan ra cha savaha xehe ndo, ta cua cuhva ra yahvi ndo. 


text:
<pb/>’Hora cua cahan ndo chi ra Ndioo ña cua nducuaha tuhun cahan ndo, tu ña cua coto ndo ñaan tuhun cuu cha cahan ndo cuhva ndacu ñivi cuu inga tucu ñivi. Tacan ni savaha ñican, vati saxini ñi ti cua tasoho ra Ndioo chi ñi, vati cuaha xaan tuhun cahan ñi. 


text:
Ña cua savaha ndo cuhva ndacu ñican, vati cha chito ra Ndioo sutu ndo ñaan cha cuu cha chini ñuhun ndo, ta ña ta ndaca ndo chi chi chihin ra. 


text:
Chacan cuu cha tehen ni cua cahan ndo chi ra:<pb/>Sutu ndi iyo iti siqui andivi,<br/>na cua sacahnu ndihi ñivi chihun.<pb/> 


text:
Na cua queta quivi cua cundaca ñahan cun ihya nu ñuhun ñuñivi ya.<pb/>Na cua coo chi cuhva cuni maun ihya nu ñuhun ñuñivi ya cuhva iyo chi iti siqui andivi.<pb/> 


text:
Na ña cua cuhva cun cha cua savaha ndi cha ndavaha ni,<br/>soco na cua sacacu cun chihin ndi nu cua ndoyo ñuhun ndi,<br/>vati maun cuu ra ndaca ñahan,<br/>ta iyo tu ndee ini chihun,<br/>ta cahnu xaan Ndioo cuu cun.<pb/>Na cua cuu chi tacan ni. 


text:
<pb/>’[Tacan cati yu,] vati cua sanaan tahan sutu ndo iyo iti siqui andivi cuati savaha ndo, tu cua sanaan maan ndo cuati ndacu ñivi chi ndo. 


text:
Tu ña cua sanaan ndo chacan, ña cua sanaan ra sutu ndo cuati savaha maan ndo. Cati ra Jesuu yoso cuhva cua coo ndita ñivi 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Quivi cua coo ndita ndo ña cua cucuihya xaan cuni anima ndo cuhva savaha ñivi uvi yaa. Savaha ñi cha ndahvi ndehe nuun ñi, vati tacan cua coto ndihi ñivi ti cha iyo ndita ñi. Cati ndicha yu chihin ndo ti cha nihin ñican yahvi ñi. 


text:
Quivi cua coo ndita ndo [cua savaha ndo cuhva ndacu ndo ndihi ni quivi]. Cua tihi ndo aceite xini ndo, ta cua nacata ndo nuun ndo, 


text:
vati tacan ña cua coto ñivi cha iyo ndita ndo, soco cua coto sutu ndo cha ndacu xehe ndo, ta cua cunda yahvi ndo chi maan ra, vati ndehe ra cha ndacu ndo. Cuhva cua cunda yahvi ñivi iti siqui andivi (Lc. 12.33‑34) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñican:] ’Na ña cua nducu ndo cha cua coo cha vaha cha cua tivaha ndo nu ñuhun ñuñivi ya, vati chachi ri tindacu chi chi, ta cuxin chi. Tahvi ñasuhu nu indi chi, ta quihin run chi chi. 


text:
Na cua tivaha ndo cha vaha iti siqui andivi, vati tican ña chachi ri tindacu chi chi, ta ni ña cuxin chi. Ña quihvi run ñasuhu, ta suhu run chi chi. 


text:
Tacan cati yu, vati nu iyo chachi ndo―cuenda ican saxini ndo chi anima ndo. Cuhva iyo titi nuun ñivi (Lc. 11.34‑36) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Titi nuun yo cuu sava ni ta cua iin ñuhun ndichin. Tu vaha iyo titi nuun yo, ndichin vaha cua ndehe yo, [ta iyo cha chini tuni chi yo]. 


text:
Tu ña vaha titi nuun yo, ña ndichin vaha ndehe yo, [ta ñahni cha chini tuni iyo chi yo]. Tu ñahni cha chini tuni chi ndo cha cuenda ra Ndioo, cha ndoyo ñuhun cuii ndo. Ña cuu satiñu ñivi chi uvi ra cuu chitoho ñi (Lc. 16.13) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Ña cuu satiñu ndo chi uvi ra cuu chitoho ndo. Tu cua nducu ndo cuhva, cua cuni mani ndo chi iin ra, ta cua cuxaan ini ndo chi inga ra. Chacan cuu cha cati yu ti ña cua cuu satiñu ndo chi ra Ndioo, tu cua nanducu xaan ndo cha cua cuu chi maan ndo. Cumi ra Ndioo chi ñivi ra (Lc. 12.22‑31) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Chacan cuu cha cati yu chihin ndo ti ña cua tichaha ndo yoso cuhva cua coo ndo. Ña cua saxini ndo ñaan cha cuu cha cua cachi ndo ta ñaan cha cuu cha cua coho ndo. Ña cua saxini ndo ñaan cha cuu cha cua cunami ndo cha cua cundichin ndo. Cha chaha ra Ndioo cha iyo ndito yo, ta chaha ra cha iyo vaha iquin cuñu yo. Chacan cuu cha chito yo ti cua cuhva ra cha cua cachi yo cha cua cunami yo. 


text:
Cua saha ndo cuenda yoso cuhva iyo ri saa. Ña tuhva ri tachi tata. Ña tuhva ri cahnu itu. Ña tuhva ri canihin vaha chiti chi. Ña tuhva ri, soco chaha ra sutu ndo iyo iti siqui andivi cha cua cuni ñuhun ri, ta cahnu ca maan ndo chi rican. 


text:
<pb/>’Ña cua saxini xaan ndo yoso cuhva cua cunami ndo. Cua ndehe ndo yoso cuhva iyo ita cha iyo tichi cuhu. Ña satiñu chi, ta ni ña tavi chi yuhva. 


text:
Yuhu cati chi ndo ti vasi taqui suhva ni chacundichin ra Salomón, soco ña taqui ra cuhva taqui ndicha maan ita can. 


text:
Vaha xaan ca cua cuhva ra Ndioo cha cua cundichin ndo cha cua cunami ndo, vati tacan cumi ra chi ita can, ta vitin iyo chi, ta yutaan cha ndoyo ñuhun chi. Ñahni cha chinu ini ndo chi ra cha vaha. 


text:
Ndihi chacan cuni ndihi ca ñivi. Chito ra sutu ndo iyo iti siqui andivi ti cha chini ñuhun tahan ndo ndihi chacan. 


text:
Na cua nducu xihna ndo cha cua savaha ndo cuhva cuni ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra, ta na cua nducu xihna ndo cha cua coso vaha anima ndo cuhva cuni ra. Tacan, ta sa cua nihin tahan ndo ndihi chacan. 


text:
Chacan cuu cha ña cua saxini ndo cuenda yutaan, vati yutaan iyo inga cha cua saxini ndico tucu ndo. Iyo ñaan cha cua saxini ndo iin iin quivi. [Tu tacan ni cua savaha ndo, ña cua yaha cuhva cha cua saxini ndo iin quivi inga quivi.]<pb/>


text:
[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Ña cua cati ndo ti ña vaha ñivi tahan ndo, vati tacan ni ña cua cati ra Ndioo ti ña vaha maan ndo, 


text:
vati cuhva cua cati ndo cuenda ñivi―cuhva can cua cati ra Ndioo cuenda maan ndo. Cua savaha ra chihin ndo cuhva cua savaha maan ndo chi ñivi tahan ndo. 


text:
Saxini ndo ti ndavaha ni ndacu ñivi tahan ndo, ta ña saha ndo cuenda ti cahnu xaan ca ndavaha ni ndacu maan ndo. 


text:
Cati ndo chi tahan ndo ti ña vaha ndacu ñi. Tacan ni savaha ndo, ta cahnu xaan ca ndavaha ni ndacu maan ndo. 


text:
Ñivi uvi yaa cuu ndo. Cua coso vaha xihna maan ndo, ta sa cua cuu tindee tahan ndo chi ñivi tahan ndo. 


text:
<pb/>’Ña cua cuhva ndo cha vaha chi run ina xaan, coto cua cuico coo ri ina can, ta cua tiin ri chihin ndo, ta ni ña cua cuhva ndo cha ndaa yahvi chi run quini, coto cua cuañu ri chi chi, ta cua ndoyo ñuhun chi. [Tacan ni ña cua cati tuhun ndo tuhun Ndioo chi ñivi ña cua tasoho, coto ña cua quihin cuenda ñi chi chi.] Na cua ndaca ñivi chi ra Ndioo (Lc. 11.9‑13; 6.31) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Na cua ndaca ndo cha chini ñuhun ndo chi ra Ndioo, ta cua cuhva ra chi chi chi maan ndo, 


text:
Chito maan ndo yoso cua samani ndo cha vaha chi sehe ndo, ta ñivi ñuñivi cuu ndo. Chacan cuu cha chito vaha xaan ca ra sutu ndo iyo iti siqui andivi yoso cua samani ra cha vaha chi ñivi ndaca chi ra. 


text:
<pb/>’Chacan cuu cha na cua savaha maan ndo cha vaha chi ñivi cuhva cuni ndo cha cua savaha ñi chihin ndo, vati chacan cuu tuhun iyo tutu Ndioo cuhva cha ni cati ra tiso ley chahnu cuhva cha ni cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu. Cuhva cua quihvi ñivi nu cua cundaca ñahan ra Ndioo (Lc. 13.24) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Na cua yaha ndo nu tuu, ta cua quihvi ndo nu cua cundaca ñahan ra Ndioo, vati quihin xaan nu cua yaha ñivi, ta cua queta ñi nu cua ndoyo ñuhun ñi, ta tuvi xaan ñivi yaha ican. 


text:
Chi tu ndoho cua yaha ñivi nu tuu, ta cua coo ndito ñi chi ra Ndioo. Ña tuvi ñi cuu ñi cundee quihvi iti can. Cua queta ñivi cua sandahyu ñahan (Lc. 6.43‑44) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Cua saha ndo cuenda yoso cuhva iyo ñivi sandahyu ñahan cuenda ra Ndioo. Queta ñi nu iyo ndo, ta vii xaan cahan ñi, soco xaan xaan ñi cuu. 


text:
Cua nacoto ndo chihin ñi, vati cua ndehe ndo yoso cuhva ndacu ñi. Ña nihin yo ticuayu nu yutun iñu acuxa, ta ni ña nihin yo ticava nu yutun tiyata. 


text:
Tu iyo iin yutun vaha, vaha xaan chiti cana nuun chi, soco tu ña vaha iyo iin yutun, ña vaha chiti cana nuun chi. 


text:
Chacan cuu cha cua coto ndo yoo ñivi cuu ñi, tu cha cua ndehe ndo yoso cuhva ndacu ñi. Ña cua quihvi ndihi ñivi nu cua cundaca ñahan ra Ndioo (Lc. 13.25‑27) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Ñavi ndihi ñivi cati ti cha sacahnu ndicha ñi chihin yu cuu ñi cua cundee quihvi nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi, soco ñivi ndacu cuhva cuni ra suti cha iyo iti siqui andivi―ñican cuu ñi cua cundee quihvi. 


text:
Cua queta quivi can, ta sa cua cati ñivi chihin yu ti: “Yoho ra chahnu, cha cuenda sivi cun cahan ndi cuenda ra Ndioo. Cha cuenda sivi cun tava ndaa ndi chi run tati cuihna. Cha cuenda sivi cun savaha ndi cuhva cahnu xaan,” cua cati ñi. 


text:
Tacan, ta sa cua cati main chi ñi ti: “Ña nacote chihin ndo. Cua quee ndaa ndo iti nuin, vati mani cha ndavaha ni savaha ndo,” cua cati yu. Cuhva cha cua saxini vaha ñivi (Lc. 6.47‑49; Mr. 1.22) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can:] ’Tu cua tasoho ndo tuhun cati tuhin chi ndo ihya, ta cua savaha ndo chi chi, cua cuu ndo sava ni ta cua iin rai saxini vaha. Quihin ra yuu cha cuu chaha vehe ra, ta chaqui ndaa ra vehe ra nuun yuu can. 


text:
Nihin xaan cuun savi, ta nihin xaan yaha yuta, ta nihin caa tati, ta yani chi chata vehe can, soco ña nduva chi, vati yuu cuu chaha chi. 


text:
Tu cua cuni ndo tuhun cati yu ihya, ta ña cua savaha ndo chi chi, cua cuu ndo sava ni ta cua iin rai tondo xini. Chaqui ndaa ra vehe ra nu ñuhun ni. 


text:
Cuun savi, ta yaha yuta, ta caa tati, ta yani chi chata vehe can, ta nduva chi, ta ndoyo ñuhun cuii chi. 


text:
<pb/>Tacan ni sandihi ra Jesuu tuhun cati tuhun ra chi ñivi can, ta iyo xaan cuni ndihi ñivi can chini ñi tuhun cha sacuaha ra chi ñi, 


text:
vati sacuaha ra chi ñi cuhva ni chito ra ñaan tuhun sacuaha ra, ta ñavi tacan sacuaha ra chito ley chahnu chi ñi.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta nuun ra Jesuu siqui yucu can, ta ndicu ñivi can chi ra. Tuvi xaan ñivi cuu ñi ndicu chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta iin ra cuehe tahyu. Tuhva ra nuun iyo ra Jesuu, ta chahnu chiti ra iti nuun ra, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―Yoho ra chahnu, tu cuni cun, cua cuu sanduvahun chihin yu ―cati ra ndahvi can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta sacaa ra Jesuu ndaha ra, ta sayani ndaha ra chi ra, ta cati ra ti: ―Cuni yu. Na nduvahun ―cati ra. Ta hora can naan cuehe can chi ra, 


text:
ta cati tucu ra Jesuu chi ra ti: ―Ña cua cahun ni chi iin ñivi, soco cuahan. Cua sanahun chihun chi ra sutu, ta cua cundaca cun cha cua samani cun chi ra Ndioo cuhva ni cati tuhun ra Moisee tiempu chahnu. Chacan cuu cha cua coto ñivi ti cha ni nduvahun ―cati ra. Sanduvaha ra Jesuu chi sehe iin ra sandaru (Lc. 7.1‑10) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu iti ñuun Capernaum. Cua quihvi ra tichi ñuun can, ta tuhva iin ra cuu sandaru cuenda ñuun Roma, ta quechaha cahan ndahvi ra chi ra Jesuu. 


text:
Cati ra ti: ―Ra chahnu, caa sehi tichi vehi, vati nduñiin ra. Nihin xaan iyo tu ndoho chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra sandaru can ti: ―Ñahni yavi ndai cha cua yahun tichi vehi, ra chahnu. Na cua cahun tuhun ni, ta cua nduvaha sehi. 


text:
Chite ti cua cuu savahun chacan, vati iyo ra ndaca ñahan chihin yu, ta ndaca ñahan tahin chi inga ra. Chi racan cati yu ti cua cuhun ra, ta cuahan ra. Chi inga ra cati yu ti cua quichi ra, ta vachi ra. Chi musu yu cati yu yoso cua savaha ra, ta savaha ra chi chi ―cati ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Chini ra Jesuu tuhun can, ta quechaha nduiyo cuni ra, ta cati ra chi ñivi ndicu chi ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti ña tuhva main ndehi ni chi iin ñivi ñuhun Israel chinu ini cuhva chinu ini rahya. 


text:
Cati yu ti nini cahnu nu ñuhun ñuñivi cua quichi tuvi ñivi, ta cua coo tahan ñi chi ra Abraham chi ra Isaac chi ra Jacob nu cua cundaca ñahan ra Ndioo, 


text:
ta iyo ñivi judío cua tava ndaa ra nu naan nu cua ndehe ñi tu ndoho, ta cua ndahyu chaa ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra sandaru can ti: ―Cuahan. Na cua cuu chi cuhva chinu ini cun ―cati ra. Ta ni nduvaha sehe ra hora can. Sanduvaha ra Jesuu chi chiso ra Pedro (Mr. 1.29‑31; Lc. 4.38‑39) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu iti vehe ra Pedro. Quihvi ra, ta ndehe ra ti cha ni caa chiso ra Pedro, vati iyo cahni chi ña. 


text:
Taa ra ndaha ra chi ña, ta ndico cahni chi ña. Tacan cuu, ta ndoyo ña, ta chaha ña cha cachi ra. Sanduvaha ra Jesuu chi tuvi ñivi cuhvi (Mr. 1.32‑34; Lc. 4.40‑41) 


text:
<pb/>Cha cua cuaa quivi can, ta cha quichi ndaca ñi chi tuvi xaan ñivi ñuhun tati cuihna anima tican nu iyo ra Jesuu, ta sa cahan ni ra tuhun, ta tava ndaa ra chi run tati cuihna can anima ñi, ta sanduvaha tahan ra chi ndihi ñivi cuhvi. 


text:
Chacan cuu cha ni queta tuhun cha ni cati ra Isaía ra cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra ti sanaan ra tu ndoho tahan yo, ta sanduvaha ra ndihi cuehe cuhvi yo, cati ra cuenda ra Jesuu tiempu can. Cuhva cua cuhun ñivi chi ra Jesuu icaa ni (Lc. 9.57‑62) 


text:
<pb/>Ndehe ra Jesuu cha cuahan ndutuvi ñivi nu iyo ra, ta cati ra chi ñivi sacuaha chi ra ti na cua cuhun ñi inga chiyo nduta can. 


text:
Tacan cuu, ta tuhva iin ra sacuaha ley chahnu can nu iyo ra, ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: ―Yoho maestru, na cua cuhun tahin chihun ndaa iti cua cuhun cun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Iyo nu quixi ri ñucuii, ta iyo taca ri saa, soco yuhu ra cuu sehe ñivi―ña ta ñahni nu cua cave cusi ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati inga ñivi sacuaha chi ra ti: ―Ra chahnu, cuhva cha cua cuhun xihne, ta cua cuchi yu chi suti ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ñi ti: ―Na cua cuhun cun chi main icaa ni, ta cuhva cun cha cua cuchi ñivi ña chinu ini chi ndii can ―cati ra Jesuu. Cati ra Jesuu ti cua cava taxin tati chi nduta tañuhun (Mr. 4.35‑41; Lc. 8.22‑25) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihvi ra Jesuu tichi iin tundoo, ta quihvi tahan ñivi sacuaha chi ra, [ta cuahan ñi]. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha iyo tati xaan nu tañuhun can. Chacan cuu cha cahnu xaan tahnu nduta nu tundoo can, ta quihvi chi tichi tundoo, ta ni quixi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta tuhva ñi nu caa ra, ta quechaha sandoyo ñi chi ra, ta cati ñi ti: ―Ra chahnu, sacacu chi ndi, coto cua ndoyo ñuhun ndi ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ñi ti: ―¿Ñacu yuhvi xaan ndo? Ña chinu ini ndo chi ra Ndioo ―cati ra. Tacan cuu, ta chacuinda ra, ta cati ra ti cua cutaxin tati can chi nduta can. Tacan cuu, ta taxin taxin cuu. 


text:
Iyo xaan iyo xaan quechaha cuni ñivi can, ta quechaha cati ñi ti: ―Cahnu xaan rai cuu ra, vati tasoho tati chi nduta tañuhun cha cahan ra ―cati ñi. Chacoo tati cuihna anima uvi ra ñuhun Gadara (Mr. 5.1‑20; Lc. 8.26‑39) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu inga chiyo tañuhun can nu iyo ñuhun Gadara, ta nitahan uvi rai chi ra. Cha iyo tati cuihna anima ra ta ra, ta sa quichi ra ta ra iti camasandu. Xaan xaan ra cuu. Chacan cuu cha yoni cuu yaha iti can. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cana chaa ra ta ra, ta cati ra ta ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cuni cun chi ndi, ta yoho ra cuu sehe Ndioo? Cha vachi cun ihya, vati cua cuhva cun tu ndoho chi ndi, ta ña ta queta quivi cua tachi tuni ra Ndioo chi ndi ―cati ra ta ra chi ra Jesuu. 


text:
Tacan, ta cahan ndahvi run tati cuihna can chi ra Jesuu, ta cati run ti: ―Tu cua tava ndaun chi ndi, cuhva cun cha cua quihvi ndi tichi maan run quini can ―cati run. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi run ti: ―Cuahan ndo ―cati ra. Tacan cuu, ta quee run cuahan run, ta quihvi run tichi maan ri quini can, ta jihna quechaha ca chinu ndihi ri tichi xahva can, ta quehni ri tichi nduta tañuhun can, ta chihi ri. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chinu ra sacuenda chi ri quini can. Cuahan ra iti ñuun, ta chaha ra cuenda ndihi cha ni chacoo. Chaha ra cuenda cha ni tahan ra ni chacoo tati cuihna anima. 


text:
Tacan cuu, ta quee ndihi ñivi ñuun can nu vachi ra Jesuu. Ndehe ñi chi ra, ta quechaha cahan ndahvi xaan ñi chi ra ti na ña cua quihvi ra ñuun ñi, [soco cua cuhun ra inga chiyo].<pb/>


text:
Tacan cuu, ta quihvi ndico ra Jesuu tichi tundoo, ta cuahan ndico ra inga chiyo tañuhun can, ta queta ra ñuun Capernaum cha cuu ñuun ra. 


text:
Tacan cuu, ta quichi ndaca ñivi chihin iin ra nduñiin chaha nu iyo ra. Yuvi nu caa ra ndahvi can chiso ñi nu iyo ra Jesuu. Ndehe ra Jesuu ti chinu ini ñi chi ra, ta quechaha cati ra chi ra nduñiin can ti: ―Na cua cusii ini cun, yoho yani xaa. Cha ni naan cuati iyo chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha saxini ra sacuaha ley chahnu ta ra chi anima ra ti savaha rahya ndavaha ni cha cuenda ra Ndioo, saxini ra ta ra. 


text:
Tacan, ta chito ra Jesuu yoso cuhva saxini ra ta ra. Chacan cuu cha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ña vaha cha saxini ndo ndavaha ni chi anima ndo. 


text:
Ña ii xaan cha cua cati yo ti cha ni naan cuati cha iyo chihin ra. Ii ca cua cati yo ti cua cuinda ra, ta cua caca ra. 


text:
Cua sanahin chi ndo. Chacan cuu cha cua coto ndo ti iyo tu ndee ini chi ra cuu sehe ñivi, ta cuu sanaan ra cuati iyo chi ñivi ñuñivi ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra nduñiin can ti: ―Cuinda, ta canihin cun yuvi cun, ta cuahan iti vehun ―cati ra. 


text:
Ndehe ndihi ñivi can cha ni savaha ra Jesuu, ta quechaha cuyuhvi ñi. Sacahnu ñi chi ra Ndioo, vati chaha ra tu ndee ini can chi iin ñivi ñuñivi. Cana ra Jesuu chi ra Mateo (Mr. 2.13‑17; Lc. 5.27‑32) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta yaha ra Jesuu tican, ta ndehe ra iin rai, ta ndaa ra nu satiahvi ra chi ñivi. Mateo nani ra, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra Mateo can ti: ―Na coho. Tacan cuu, ta ni chacuinda ra Mateo can, ta cuahan ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu vehe ra Mateo. Nducuiti tuvi ra satiahvi chi ra ña sacahnu ley chahnu cha ni tiso ra Moisee. Ndaa ra Jesuu yu mesa chi ñivi sacuaha chi ra, ta ndaa tahan ra ta ra chi ra. 


text:
Ndehe ra fariseo ta ra ti chachi ra Jesuu chi racan ta ra icaa ni, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ñi sacuaha chi ra ti: ―¿Ñacu chachi ra cuu maestru ndo chi ra satiahvi chi ra ña sacahnu ley Moisee icaa ni? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta chini ra Jesuu cha cahan ra ta ra, ta cati ndico ra ti: ―Ña chini ñuhun ñivi ña cuhvi chi ra sanduvaha chi ñi, soco ñivi cuhvi cuu ñi chini ñuhun chi ra. 


text:
Na cua cutuhva ndo ñaan cha cuu tuhun ya, vati cati tutu Ndioo ti cuni ra Ndioo cha cua cundahvi ini ndo chi ñivi tahan ndo. Ña cuni ra cha cua samani ni ndo cha chahmi ndo chihin ra. [Tacan cati yu,] vati ñavi cha cuenda ñivi iyo vaha quichi yu. Quichi yu cha cuenda ñivi iyo cuati ―cati ra Jesuu. Cati ra Jesuu yoso cuhva cua coo ndita ñivi (Mr. 2.18‑22; Lc. 5.33‑39) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quichi ra sacuaha chi ra Juaan, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―¿Ñacu chacoo ndita maan ndi chi ra fariseo, ta ña tuhva ñivi sacuaha chihun coo ndita ñi? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ña cuu coo tu cuihya ini chi amigu ra cua tandaha quivi iyo ra chi ñi icaa ni, soco cua queta quivi cua cuhun ra, ta quivi can sa cua coo ndita ñi. 


text:
<pb/>’Yoni cua nataa sahma chaa chi sahma chahnu, tu ña ta nandii sahma chaa can, vati cua nacaa ndico chi nu nataa chi, ta vihi ca cua ndoo chi cha lahnda ca chi. 


text:
Ta ni cuhva yoni cua tihi nduta chiti uva chaa tichi iti ñiin chahnu. Tu tacan cua savaha ñivi, cua ndata maan iti can, ta cua cati nduta can, ta cua ndoyo ñuhun iti ñiin can. Tichi iti ñiin chaa cua tihi ñi nduta chiti uva chaa, ta nduvi chi cua ndoo vaha. [Tacan cati ra Jesuu, vati cua coto ñivi ti tuhun chaa yoso cuhva cua sacahnu ñi chi ra Ndioo cati tuhun ra.] Nduvaha sehe ra Jairo chi ñahan tiin yu sahma ra Jesuu (Mr. 5.21‑43; Lc. 8.40‑56) 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi can, ta quihvi iin ra ndiso tiñu. Tuhva ra nu ndaa ra Jesuu, ta chahnu chiti ra iti nuun ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―Cha ni chihi ña luhu sehi, soco cuahan, ta taun ndahun xini ña, ta cua coo ndito ndico ña ―cati ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chacuinda ra Jesuu, ta quee ra cua ndicu ra chi ra, ta cuahan tahan ñi sacuaha chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan tahan iin ñahan. Cha queta uchi uvi cuiya cha iyo xaan niñi ña chi ña. Tuhva ña iti chata ra, ta sayani ndaha ña yu sahma ra. 


text:
Tacan ni savaha ña, vati saxini ña chi anima ña ti tu cua sayani ndaha ña―masi sahma ra, cua nduvaha ña, saxini ña. 


text:
Tacan cuu, ta chico coo ra Jesuu, ta ni ndehe ra chi ña, ta quechaha cati ra chi ña ti: ―Yoho sihi, na cua cusii ini cun. Cha ni nduvahun, vati chinu ini cun chihin yu ―cati ra. Ta suvi ni hora can ni nduvaha ña ñahan can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu vehe ra ndiso tiñu can, ta quihvi ra. Ndehe ra chi ra tivi yaa ndii, ta ndehe ra ti cuvaa ndihi ñivi can, 


text:
ta quechaha cati ra ti: ―Cua quee ndo, vati ña chihi ña luhu ya. Quixi ni ña ―cati ra chi ñi. Tacan, ta chacu nahan ñi cha cahan ra. 


text:
<pb/>Cha cua quee ra Jesuu tican, ta quechaha ndicu uvi ra cuaa chi ra. Cana chaa ra ta ra, ta cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Na cua cundahvi ini cun chihin ndi, yoho ra cuu ñivi ra David ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Quihvi ra Jesuu tichi vehe, ta tuhva ra cuaa can iti nuun ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ta ra ti: ―¿Atu chinu ini ndo ti cha cuu savahi cuhva cuni ndo? ―cati ra. Ta cati ndico ra ta ra chi ra ti: ―Chinu ini ndi, ra chahnu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta taa ra Jesuu ndaha ra nuun ra ta ra, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Na cua cuu chi cuhva ni chinu ini ndo. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndundichin vaha ndehe ra ta ra, ta cati tuhun xaan ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ña cua cahan ndo ni chi iin ñivi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra ta ra cuahan ra, soco cati tuhun xaan ra ta ra nini cahnu ñuhun can yoso cuhva ni savaha ra Jesuu. Sanduvaha ra Jesuu chi iin ra ñihin 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ñi ta ñi cuahan ñi, ta quichi ndaca ñivi chi iin ra ñihin nu iyo ra Jesuu, ta iyo tati cuihna anima ra ndahvi can. 


text:
Tava ndaa ra Jesuu chi maan run tati cuihna can, ta nducahan ra ndahvi can. Iyo cuni ndihi ñivi can, ta quechaha cati ñi ti: ―Ña ta ñahni ñivi Israel ndehe cuhva savaha rahya [nu ni quichi quivi] ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta ra fariseo ta ra cati ti: ―Cha cuenda run ndaca ñahan chi run tati cuihna tava ndaa ra chi run ―cati ra ta ra. Cundahvi ini ra Jesuu chi ñivi 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chica cuu ra Jesuu. Cuahan ra ndihi ñuun can, ta sacuaha ra chi ñivi tichi ve ñuhun ñi, ta cati tuhun ra tuhun vaha yoso cuhva cua cundaca ñahan ra Ndioo, ta sanduvaha ra chi ñivi cuhvi chi ndihi nuun cuehe can. 


text:
Ndehe ra chi ñivi iyo ican, ta cundahvi xaan ini ra chi ñi, vati iyo xaan ñi chi tu ndoho, ta ña chito ñi ñaan cha cua savaha ñi. Cha cuu ñi sava ni ta cua ri mbee, ta yoni ra sacuenda chi ri. 


text:
Tacan, ta quechaha cati ra chi ñivi sacuaha chi ra ti: ―Cuaha xaan tiñu iyo, soco ña queta ñivi cua satiñu. 


text:
Cua cahan ndahvi ndo chi ra chahnu ti na cua tava tiñu ra chi ñivi cua satiñu, ta cua cundee queta tiñu ra ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Cana ra Jesuu chi uchi uvi ra cuu tatun ra, ta chaha ra ndatu cha cua tava ndaa ra ta ra chi run tati cuihna, ta cua sanduvaha ra ta ra chi ñivi cuhvi chi ndihi nuun cuehe. 


text:
<pb/>Ta ra cuu tatun ra Jesuu cuu rahya ta ra. Xihna cuu ra Simón Pedro chi ra Ndree yani ra, ta ra Jacobo sehe Zebedeo chi Juaan yani ra, 


text:
ta ra Felipe chi ra Bartolomé, ta ra Tuma chi ra Mateo ra satiahvi, ta ra Jacobo sehe Alfeo chi ra Tadeo, 


text:
ta ra Simón ra cuni cuati chi ñivi ñuun Roma chi ra Juda Iscariote ra ni xico tuhun chi ra Jesuu. Tava tiñu ra Jesuu chi ra cuu tatun ra (Mr. 6.7‑13; Lc. 9.1‑6) 


text:
<pb/>Tava tiñu Jesuu chi tatun ra, ta cati tuhun ra chi ra ta ra ti: ―Ña cua cuhun ndo nu iyo ñivi cuu inga tucu ñivi, ta ni ña cua cuhun ndo nu iyo ñivi Samaria. 


text:
Cuahan ndo iti nu iyo ñivi Israel, vati cuu ñi sava ni ta cua ri mbee ndoyo ñuhun, [vati ña chito ñi ndaa iti cuahan ñi]. 


text:
Cua sanduvaha ndo chi ñivi cuhvi, ta cua sanandoto ndico ndo chi ñivi ndii. Cua sanduvaha ndo chi ñivi cuhvi cuehe tahyu, ta cua tava ndaa ndo chi run tati cuihna. Cha nihin ndo ndatu, ta ñahni cha tiahvi ndo. Cua tindee ndo chi ñivi, ta ña cua tiahvi ñi chihin ndo. 


text:
ta ni ña cua cuiso ndo yunu. Ña cua cundichin toto ndo uvi coton, ta ni ña cua cuiso ndo uvi pare ndichan ni uvi garote. Iyo cha cua cuhva ñivi cha cua cachi ndo. 


text:
<pb/>’Ta ndihi ñuun nu cua quihvi ndo cua nducu ndo ndaa ñivi cuu ñivi vaha ndicha. Chi ñican cua ndoo ndo nda cua nda cua queta quivi cua quee iti tucu ndo. 


text:
Tu ña cua quihin cuenda ñivi chi ndo, ta ni ña cua tasoho ñi tuhun cahan ndo, cua quee ndo vehe can, cua quee ndo ñuun can, ta cua naquisi ndo yaca ñuhun iñi chaha ndo, [vati tacan cua coto ñi ti cua cutuni ñi]. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti xaan xaan cua cutuni ñivi Sodoma chi ñivi Gomorra quivi cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi, soco xaan ca cua cutuni ñivi ña cua quihin cuenda chihin ndo. Cua ndehe tatun ra Jesuu tu ndoho 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra tatun ra:] ’Tava tiñu yu chihin ndo, ta cuu ndo sava ta cua ri mbee nu iyo ri ñucuii, [vati cua cuni sandoyo ñuhun ñivi chi ndo]. Na cua coo cha chini tuni chi ndo. Na cua coo masu ini ndo. 


text:
Na cua saha ndo cuenda yoso cuhva iyo ñivi, vati cua tiin ñi chihin ndo, ta cua cundaca ñi chihin ndo nu ra cumi tiñu, ta cua cani ñi chihin ndo chi garote ve ñuhun ñi. 


text:
Cua cundaca ñi chihin ndo nu ra cumi tiñu cahnu, vati chica ndo chihin yu. Chacan cuu cha cua cuhva ndo cuenda yoso cuhva iyo ra Ndioo iti nuun ra ndaca ñahan chi ñivi judío, ta cua cuhva tahan ndo cuenda iti nuun ra ndaca ñahan chi ñivi cuu inga tucu ñivi. 


text:
Hora cua tiin ñi chihin ndo ña cua tichaha ni ndo. Ña cua saxini ndo yoso cuhva cua cati ndico ndo, vati cua cuhva ra Ndioo cha chini tuni chi ndo hora can, ta cua coto ndo ñaan cha cuu cha cua cati ndico ndo. 


text:
<pb/>’Cua tiin iin rai chi yani ra, ta cua cundaca ra chi ra nu ra cumi tiñu, vati cua cuvi yani ra. Ta ni cuhva cua savaha inga rai chi sehe ra, ta inga ñivi cua savaha tacan chi sutu ñi chi sihi ñi, ta cua cuvi ñi cua savaha ñi. 


text:
Cua cuxaan ini ndihi ñivi chi ndo, vati iyo ndo cuenda yu. Tu cua cundee ini ndo tu ndoho nda cua nda quivi cua yaha chi, cua cacu ndo. 


text:
Tu cua cuhva ñivi tu ndoho chi ndo iin ñuun, cua cunu ndo, ta cua queta ndo inga ñuun. Cati ndicha yu chihin ndo ti ña cua cuyatin yaha ndo ndihi ñuun Israel, ta cua quichi ra cuu sehe ñivi. 


text:
<pb/>’Cahnu ca cuu ra maestru, ta ñavi ca sa ñivi sacuaha chi ra. Ta ni cuhva cahnu ca cuu ra chitoho, ta ñavi ca sa musu ra. 


text:
Vaha tu cua coo ñivi sacuaha cuhva iyo maestru ñi. Ta ni cuhva vaha tu cua coo ra musu cuhva iyo chitoho ra. Cha cati ñivi ti run cuihna run Beelzebú cuu yuhu. Chacan cuu cha xaan ca cua cahan ñi chi maan ndo. Ña cua cuyuhvi tatun Jesuu chi ñivi (Lc. 12.2‑9) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi tatun ra:] ’Ña cua cuyuhvi ndo chi ñivi, vati ndihi cha cua savaha xehe ñivi cua coto ra Ndioo. 


text:
Ña cua cuyuhvi ndo chi ñivi cuni cahni chi ndo, soco ña cuu sandoyo ñuhun ñi chi ndo chi ra Ndioo. Cua cuyuhvi ndo chi ra Ndioo, vati maan ra cuu ra cuu tava ndaa chi ndo, ta cua ndoyo ñuhun ndo nu cua cutuni ñivi. 


text:
Chacan cuu cha ña cua cuyuhvi ndo. Iyo ca yavi ndaa maan ndo, ta ñavi ca sa ri saa can―masi cuaha ri cuu ri. Cuhva cua coo ñivi cuenda ra Jesuu (Lc. 12.8‑9) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi tatun ra:] ’Ndihi ñivi cua cati chi ñivi tahan ñi ti chi yuhu iyo ñi―suvi ni cha cuenda maan ñi cua cati yu chi ra suti cha iyo iti siqui andivi ti chi main iyo tahan ñican. 


text:
Tu cua cati ñivi chi tahan ñi ti ña nacoto ñi chihin yu, ta ni cuhvi cua cati tahin nu suti ti ña nacote chihin ñi. Ña cua nduinuun ñivi cuenda ra Jesuu (Lc. 12.51‑53; 14.26‑27) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra tatun ra:] ’Ña cua saxini ndo ti vachi yu, vati cua coo vii ñivi chi tahan ñi nu ñuhun ñuñivi ya. Ñavi tacan vachi yu. Vachi yu, vati cua cani tahan ñivi chi tahan ñi. 


text:
Cua ndusaca cuni ñivi cuenda yu, vati cua cani tahan iin rai chi sutu ra. Cua cani tahan iin ñahan chi sihi ña, ta cua cani tahan iin ña chanu chi chiso ña, 


text:
<pb/>’Tu cua cuni ca ñivi chi sutu ñi chi sihi ñi, ta ñavi ca sa yuhu, ñahni yavi ndaa cha iyo ñi chihin yu. Tu cua cuni ca ñi chi sehe ñi, ta ñavi ca sa yuhu, ñahni yavi ndaa cha iyo ñi chihin yu. 


text:
Tu ña iyo ini ñivi cha cua ndehe ñi tu ndoho cuenda yu―masi cua cuvi ñi cuenda yu, tu ña cua coo inuun ñi chihin yu, ñahni yavi ndaa cha iyo ñi chihin yu. 


text:
Tu cua nducu ñivi cuhva cha cua cacu ñi nu cua ndehe ñi tu ndoho cuenda yu, cua ndoyo ñuhun ndicha ñi cuenda yu, soco tu cua cuvi ñi cuenda yu, cua coo ndito ndico ñi chihin yu. Cha cua sacanaan ñivi iti nuun ra Ndioo (Mr. 9.41) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi tatun ra:] ’Tu cua quihin cuenda ñivi chihin ndo, cua quihin cuenda ñi chi yuhu, ta tu cua quihin cuenda ñi chi yuhu, cua quihin cuenda tahan ñi chi ra tava tiñu chihin yu. 


text:
Tu cua quihin cuenda ñivi chi iin ra cahan cuenda ra Ndioo, vati cahan ra cuenda ra Ndioo, cua cunda yahvi ñi chi ra Ndioo can cuhva iyo yahvi ra cahan cuenda ra Ndioo. Tu cua quihin cuenda ñivi chi iin ñivi vaha ndicha, vati ñivi vaha ndicha cuu ñi, cua cunda tahan yahvi ñi chi ra Ndioo cuhva cha ndaa yahvi chi ñivi vaha can chi ra. 


text:
Tu cua tindee ñivi chi iin ndo―masi ra luhu cuii cuu ndo, ta cua cuhva ñi nduta coho ndo, vati iyo ndo chihin yu, cati ndicha yu chi ndo ti cua cunda yahvi ndicha ñi chi ra Ndioo.<pb/>


text:
Tacan, ta ndihi cati tuhun ra Jesuu chi ra cuu tatun ra, ta sa quee ra tican, ta cuahan ra, vati cua cati tuhun ra ndihi ñuun iyo ican, ta cua sacuaha ra chi ñivi can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chini ra Juaan tuhun yoso cuhva cha ni savaha ra Jesuu―masi indi ra Juaan can ve caa, soco tava tiñu ra tatun ra nu iyo ra Jesuu, 


text:
ta nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Atu maun cuu ra iyo cha cua quichi cuenda ra Ndioo a cua cuatu nuun ca ndi chi inga ra? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cuahan ndo, ta cati ndico ndo ñaan cha cuu cha ni chini soho ndo ñaan cha cuu cha ni ndehe ndo. 


text:
Cua cati ndo chi ra Juaan ti ndichin vaha ndehe ñivi cuaa, ta chica cuu ñivi cojo. Nduvaha ñivi cuhvi cuehe tahyu, ta chini ñivi soho. Nandoto ndico ñivi ndii, ta chini soho ñivi ndahvi tuhun vaha, cua cati ndo. 


text:
Cua cusii ini ñivi, tu ña cua saxini ñi ndavaha ni cuenda yu, ta cua ndoyo ñuhun ñi ―cati ra chi ra tatun ra Juaan. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra tatun ra Juaan can, ta quechaha cati ra Jesuu chi ndihi ñivi can cuenda ra Juaan ti: ―Chahan ndo tichi cuhu, soco ñavi vati cuni ndo ndehe ndo nu tuñu maan tuyoo can, [soco cuni ndo ndehe ndo chi iin rai ndicha]. 


text:
Chahan ndo tican, soco ñavi vati cuni ndo ndehe ndo chi iin ra ndichin sahma yaxin sahma vaha, vati iyo ñivi ndichin tacan tichi ñuun nu iyo vehe ra rey, [soco cuni ndo ndehe ndo chi iin rai ndichin cuhva ni chacundichin ra cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu]. 


text:
Cati yu chihin ndo ti ni ndehe ndo chi iin ra cahan ndicha cuenda ra Ndioo. Cati tutu Ndioo cuenda ra Juaan can ti cua tava tiñu ra Ndioo iin tatun ra, ta cua cuhun ra iti nuun inga ra, ta cua tiso vaha ra tatun can tiñu iti nu cua yaha racan, cati chi. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti cahnu xaan rai cuu ra Juaan ra sacuanduta can, soco ñivi cuu ñivi cua coo nu cua cundaca ñahan ra Ndioo―masi ñivi ndahvi ndicha cuu ñi, soco cahnu ca cua cuu ñivi can, ta ñavi ca sa ra Juaan can. 


text:
<pb/>’Nda ni quivi quechaha cati tuhun ra Juaan ta nda cua nda vitin nducu xaan ñivi cuhva cha cua coo ñi nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi, ta nihin xaan nducu ñi cuhva. 


text:
Cha cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo tichi tutu ni taa ra tiempu chahnu, ta cha cati ra Moisee tichi tutu ley ni taa ra ti cua quichi iin rai, ta ra Juaan cuu ra. 


text:
Tu cua cuni ndo cuinu ini ndo tuhun can, cua coto ndo ti maan ra Juaan can cuu cuhva ra Elía ra ni cua quichi cuhva ni taa ra ta ra. 


text:
<pb/>’Ñivi iyo vitin tichi quivi ya cuu sava ni ta cua ñi cuati siqui nuyahvi, [ta ña nduinuun ñi ta ñi nu siqui ñi]. Cana chaa ñi chi tahan ñi, 


text:
ta cati ñi chi tahan ñi ti tivi ñi yaa, ta ña chita chaha tahan ñi. Chita ñi yaa ndii, ta ña cuvaa tahan ñi, cati ñi. 


text:
[Tacan cati yu,] vati quichi ra Juaan, ta chacoo ica xaan ra, vati ña tuhva ra cachi. Ña tuhva ra coho, ta cati maan ñivi ti cha iyo iin tati cuihna chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta quichi tahan yu ra cuu sehe ñivi, ta iyo yu cuhva iyo maan ñivi can, soco cati ñi ti yaha cuhva cha chachi yu, ta yaha cuhva cha chihi yu. Amigu yu chi ñivi ndacu ndavaha ni chi ra satiahvi, cati ñi. [Yuhu cati ti] tu cua savaha ñivi cha nditi vaha cuhva cuni ra Ndioo, cua savaha ñi iin cha vaha ndicha, [cuhva savaha maan ra Juaan cuhva savaha yu ra cuu sehe ñivi] ―cati ra Jesuu chi ñivi can. Nduxaan ra Jesuu chi ñivi ña tasoho (Lc. 10.13‑15) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha ra Jesuu nduxaan ra chi ñivi ndihi ñuun nu ni savaha ra cha cahnu ndicha, vati ña saña ihni ñi cuati ndacu ñi. 


text:
Cati ra chi ñi ti: ―Ndioho ñivi ñuun Corazín, ndioho ñivi ñuun Betsaida, cua ndehe ndo tu ndoho, vati tu cha ndehe tahan ñivi ñuun Tiro chi ñivi ñuun Sidón cuhva cahnu cuhva cha ni ndehe maan ndo, yatin xaan cua coo cuihya anima ñi, ta sa cua saña ihni ñi cuati savaha ñi. 


text:
Chacan cuu cha cati yu chihin ndo ti xaan cua ndehe ñivi ñuun can tu ndoho quivi cua cutuni ñivi iti nuun ra Ndioo, soco xaan ca cua coo tu ndoho chi maan ndo. 


text:
Ta ndioho ñivi ñuun Capernaum, ña cua coo cha vaha chi ndo iti siqui andivi, soco cua coo ndo iti andaya. Tu cha ni ndehe ñivi ñuun Sodoma cuhva cahnu ndicha cuhva ni ndehe maan ndo, ni vii iyo ñuun can nda cua nda vitin, [vati cua saña ihni ñi cuati ni savaha ñi]. 


text:
Chacan cuu cha cati yu chihin ndo ti xaan cua tachi tuni ra Ndioo chi ñivi ñuun can quivi cua cutuni ñivi, soco xaan ca cua cutuni ñivi ñuun ya ―cati ra Jesuu. Cati ra Jesuu ti na cua coo vii anima ñivi (Lc. 10.21‑22) 


text:
<pb/>Suvi ni hora can cati ra Jesuu chi sutu ra ti: ―Tata, yoho ndaca ñahan iti siqui andivi ta nu ñuhun ñuñivi ya. Sacahnu yu chihun, vati ña chaha maun cha chini tuni chi ñivi nditi vaha xini, ta cutuni ini ñi cha ndacu i, soco cha chahun cha cua cutuni ini ñivi ndahvi. 


text:
<pb/>[Tacan, ta sa cati ra chi ñivi can ti:] ―Chaha ra suti ndihi cha ndacu i. Yoni ñivi chito yoso cuhva iyo ra cuu sehe Ndioo. Iin tuhun ni ra Ndioo chito, ta yoni ñivi chito yoso cuhva iyo ra cuu sutu ra. Iin tuhun ni ra cuu sehe ra chito, ta iyo ñivi cuni sacoto ra cuu sehe ra. Ñican ni chito tahan yoso cuhva iyo ra. 


text:
Nahan ndo, ndihi ndo cha chitatun, ndihi ndo ndiso cha vee, ta yuhu cua cuhve cha cua coo vii anima ndo. 


text:
Na cua cuiso ndo cuhva cati yu. Na cua savaha ndo cuhva cati yu, vati ña rai cuni yu, ta ña xaan cuni yu ndehi chihin ndo. Tacan, ta cua coo vii anima ndo, 


text:
vati ña vee cha cua tise chi ndo, ta vii ni cua savaha ndo cha cati yu ―cati ra Jesuu chi ñivi can.<pb/>


text:
Suvi ni quivi can cuahan ra Jesuu, ta iin quivi sábadu [quivi ndaa tatun ñivi judío cuu chi], ta yaha ra chiqui. Cuahan tahan tatun ra, ta chisoco ra ta ra, ta quechaha yucu ra ta ra chiti trigu can, ta chachi ra ta ra. 


text:
Ndehe ra fariseo ta ra, ta quechaha cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―¡Jihna! cha ndacu tatun cun, ta ña chaha ley chahnu cha ndacu ra tacan quivi sábadu ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vasi ña ta sacuaha ndo tutu Ndioo. Vasi ña chito ndo ñaan cha ni savaha ra David quivi chisoco ra chi ra chica chi ra. 


text:
Quihvi ra David can vehe Ndioo, ta chachi ra paan cuecu iti nuun ra Ndioo, ta ñahni ndatu cha cua cachi ra chacan, ta ñahni ndatu chi ra chica chi ra, soco chachi tahan ra. Iin tuhun ni ra cuu sutu ta ra―chi racan iyo ndatu. 


text:
Vasi ña ta sacuaha ndo tutu ley chahnu. Suvi ni quivi sábadu iyo ra sutu ta ra ve ñuhun. Savaha ra cha cuu tiñu ra, ta ñahni ndatu iyo cha savaha ra tacan, soco ña tiso ndo cuati ra. 


text:
Ña chito ndo ñaan cha cuu tuhun Ndioo nu cati ra ti cuni ra cha cua coo tu ndahvi ini chi ñivi. Ña cuni ra cha cua samani ñi chihin ra, cati ra. Tu chito ndo chacan, ña cua cati ndo ti ña vaha savaha ñivi ñahni cuati iyo. 


text:
Tacan cati yu, vati yuhu ra cuu sehe ñivi cuu ra cati ñaan cha cuu cha cua savaha ñivi quivi sábadu ―cati ra Jesuu chi ra fariseo ta ra. Queta iin ra nduxii ndaha nuun ra Jesuu (Mr. 3.1‑6; Lc. 6.6‑11) 


text:
Ican iyo iin ra nduxii ndaha, ta quechaha nducu tuhun ra fariseo ta ra chi ra Jesuu ti: ―¿Atu chaha ley chahnu cha sanduvaha ñivi quivi sábadu? ―cati ra ta ra, vati cuni ra ta ra tiso ra cuati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Tu iyo iin ri mbee chihin ndo, ta cua quehni ri tichi xahva―masi quivi sábadu cuu chi, soco ndihi ndo cua tiin ndo chi ri, ta cua tava ndo chi ri nu quehni ri. 


text:
Iyo yavi ndaa ri mbee, soco iyo ca yavi ndaa ñivi. Chacan cuu cha chaha ley cha cua savaha yo cha vaha quivi sábadu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra chi ra ndahvi can ti: ―Sacaun ndahun. Tacan, ta sacaa ra ndaha ra. Nduvaha chi, ta vaha ndoo chi cuhva iyo tahan chi. 


text:
Quee ra fariseo ta ra cuahan ra, ta nducu ra ta ra cuhva, vati cuni ra ta ra cahni ra chi ra Jesuu. Tuhun cati tuhun ra ni cahan cuenda ra Ndioo cha cua tahan ra Jesuu 


text:
<pb/>Chito ra Jesuu yoso cuhva saxini ra fariseo ta ra, ta quee ra cuahan ra. Tacan cuu, ta ndicu ñivi chi ra. Tuvi ñivi ndicu chi ra, ta sanduvaha ra chi ndihi ñi, 


text:
Tacan, ta ni queta tuhun cha ni taa ra Isaía ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra Ndioo cuenda ra Jesuu ti:<pb/> 


text:
Rahya cuu musu yu.<pb/>Suvi ra cuu ra cha ni nacachi yu.<pb/>Cuni mani yu chihin ra,<br/>ta cusii ini yu cha ndacu ra.<pb/>Cati yu ti cua coo ra Tati Ndioo chi ra,<br/>ta cua cati ra chi ñivi cuu inga tucu ñivi yoso cuhva cua coso vaha anima ñivi.<pb/> 


text:
Tacan cua savaha ra nda cua nda quivi cua cundee coso vaha anima ñivi cuu inga tucu ñivi, cati ra Ndioo, ni taa ra Isaía can cuenda ra Jesuu. Cati ra fariseo ti iyo run tati cuihna chi ra Jesuu (Mr. 3.19‑30; Lc. 11.14‑23; 12.10) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quichi ndaca ñivi chi iin ra cha iyo tati cuihna anima nu ra Jesuu. Cuaa ra ndahvi can, ta ñihin ra. Tacan cuu, ta sanduvaha ra Jesuu chi ra. Chacan cuu cha nducahan ra ñihin can, ta ndundichin vaha ndehe ra. 


text:
Iyo xaan quechaha cuni ndihi ñivi can, ta cati ñi ti: ―Vasi ra ni tava tiñu ra Ndioo cuu rahya ―cati ñi. 


text:
<pb/>Chini ra fariseo ta ra tuhun can, ta cati ndico ra ta ra ti: ―Tava ndaa ra chi run tati cuihna, soco tindee run Beelzebú chi ra, ta rucan cuu run ndaca ñahan chi ndihi run tati cuihna ―cati ra fariseo can. 


text:
<pb/>Chito ra Jesuu cuhva ni saxini ra fariseo can, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Tu cua cani tahan ñivi iin ñuun chi tahan ñi, cua ndoyo ñuhun ñuun can. Tu cua cani tahan ñivi iyo iin vehe chi tahan ñi, cua ndoyo ñuhun tahan ñican. 


text:
Tu cua tava ndaa ñivi run Satanaa suvi ni chi maan run, ña inuun iyo ñivi run suvi ni chi maan run. Chacan cuu cha ña cua ndunahan run chi tahan run. 


text:
Cati ndo ti tava ndai chi run tati cuihna can, vati chaha run Beelzebú tu ndee ini chihin yu. Tu chacan cuu chi, ¿yoso nihin ñivi maan ndo tu ndee ini, ta tava ndaa maan ñi chi run? Chacan cuu cha sanahan suvi ni ñivi ndo ti cha ña vaha cuhva ni saxini maan ndo. 


text:
Ñavi cuhva can cuu chi, vati chaha ra Tati Ndioo tu ndee ini chihin yu, ta tava ndai chi run tati cuihna. Chacan cuu cha ni queta quivi cha ndaca ñahan ra Ndioo nu iyo ndo. 


text:
<pb/>’Ña cua cuu quihvi ñivi tichi vehe iin ra iyo xaan tu ndee ini, ta cua quihin ñi ndatiñu ra, tu ña cua cuhni xihna ñi chihin ra. Tacan, ta sa cua suhu ñi ndihi cuii ndatiñu ra. [Tacan ni cha savahi chi run Satanaa.] 


text:
<pb/>’Tu ña cua coo ndo chihin yu, cua cuni cani tahan ndo chihin yu. Tu ña cua tindee ndo chihin yu, cua tava ndaa ndo chihin yu. 


text:
<pb/>’Chacan cuu cha cati yu chihin ndo ti ndihi ca cuati ndacu ñivi ñuñivi cua cuu cucahnu ini ra Ndioo, soco tu cua cati ñivi cuhva cati ndo ti ña ndicha ra Tati Ndioo, ña cua cucahnu ini ra Ndioo chacan. 


text:
Tu cua cati ñivi ti ña vaha ra cuu sehe ñivi, cua cuu cucahnu ini ra Ndioo, soco tu cua cati ñivi cuhva cati ndo ti ña vaha ra Tati Ndioo, ña cua cucahnu ini ra Ndioo chacan vitin tichi quivi ya, ta ni ña cua cucahnu ini ra nda cua nda quivi iti nuun ca. Cuhva iyo yutun vaha (Lc. 6.43‑45) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra fariseo can:] ’[Cua cati yu iin cuhva.] Tu iyo iin yutun vaha, cua quee vaha chiti chi. Tu ña vaha iyo yutun can, ña cua quee vaha chiti chi. Chito yo ñaan cuhva iyo yutun, vati ndehe yo yoso cuhva iyo chiti chi. 


text:
Ñivi ndavaha ni cuu ndo. Ña cuu cahan ndo cha vaha, vati iyo xaan ndo chi cha ndavaha ni, vati cahan ñivi cuhva saxini ñi chi anima ñi. 


text:
Mani cha vaha cahan ñivi saxini cha vaha chi anima ñi, ta mani ndavaha ni cahan ñivi saxini cha ndavaha ni chi anima ñi. 


text:
Cati yu chihin ndo ti tu cua cahan ñivi tuhun ndavaha ni, cua cuhva ñi cuenda ñacu cahan ñi tacan quivi cua cutuni ñivi, 


text:
vati cua quee vaha ndo cuhva ni cahan ndo a cua cutuni ndo cuhva ni cahan ndo ―cati ra Jesuu chi ra fariseo ta ra. Cuni ndehe ñivi iin cuhva cahnu (Mr. 8.12; Lc. 11.29‑32) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu quechaha ndatuhun ra chi ra Jesuu, ta cati ra ta ra chi ra ti: ―Yoho maestru, cuni ndehe ndi iin cuhva cahnu xaan cha cua savahun ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ñivi ndacu ndavaha ni, ñivi ña chinu ini chi ra Ndioo―ñican cuu ñi cuni ndehe iin cuhva cha cua savaha ra Ndioo, soco ña cua savaha ra inga cuhva. Iin tuhun ni cuhva ni savaha ra Ndioo cuhva cha ni tahan ra Jonaa ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu. 


text:
Cuhva cha ni chacoo ra tichi ri tiaca cahnu can uni quivi―cuhva can cua coo ra cuu sehe ñivi, vati uni quivi cua coo ra tañu ñivi ndii. 


text:
Cua cati ra rai ni chacoo ñuun Nínive ti iyo cuati chi ñivi iyo vitin, ta cua tachi tuni ra chi ñi quivi cua cutuni ñivi. Tacan cua savaha ra, vati ni tasoho ra cha cati tuhun ra Jonaa, ta saña ihni ra ta ra cuati savaha ra. Vasi cahnu xaan rai cuu ra Jonaa can, soco cahnu ca cuu ra iyo vitin. 


text:
Ta ni cuhva cua cati ña ni chandaca ñahan ñuhun iyo iti xuu ti iyo cuati chi ñivi iyo vitin, ta cua tachi tuni ña chi ñi. Tacan cua savaha ña, vati cani xaan chahan ña, vati cuni ña tasoho ña tuhun nditi cha cahan ra Salomón tiempu chahnu. [Ndicha ti] cahnu xaan rai cuu ra Salomón can, soco cahnu ca cuu ra iyo vitin. Cuhva cua savaha run tati cuihna hora cua quichi ndico run (Lc. 11.24‑26) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu:] ’Ta run tati cuihna can―tu cua quee ndaa run tichi anima ñivi, cua cuhun run. Cua caca cuu run tichi cuhu nu ñahni nduta, ta cua nanducu run cha cua coo vaha run, soco ña cua nanihin run. 


text:
Tacan cuu, ta cua quechaha saxini run chi anima run ti cua cuhun ndico run nu ni quee run, cua saxini run. Cua cuhun ndico run, ta cua ndehe run ti cha iyo vaha cha cua quihvi ndico run tichi anima ñivi can. 


text:
Chacan cuu cha cua quee run cuhun run, ta cua quihin run inga ucha tati cuihna. Xaan ca rucan ta run, ta cua quihvi run ta run tichi anima ñi, ta ndahvi ca cha cua ndoo ndico ñican, ta ñavi ca cha xihna nu ni quichi quivi. Tacan ndahvi ca cua ndoo tahan ñivi iyo vitin, vati ndavaha ni ndacu ñi. Queta sihi ra Jesuu chi yani ra (Mr. 3.31‑35; Lc. 8.19‑21) 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Jesuu chi ndihi ñivi can, ta sa ni queta sihi ra chi yani ra nu iyo ra, ta ni chacuinda ñi iti chata, ta cuni ñi cahan ñi chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati iin ñivi chi ra ti: ―Inda sihun chi yani cun nuquehe, ta cuni ñi cahan ñi chihun ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta sanahan ndaha ra nu ndaa ñivi sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra ti: ―Ihya iyo sihi yu chi yani yu. 


text:
[Tacan cati yu,] vati tu cua savaha ñivi cuhva cuni ra suti iyo iti siqui andivi, ñican cuu sava ni ta cua yani yu chi cuhva yu chi sihi yu ―cati ra.<pb/>


text:
Quivi can quee ra Jesuu tichi vehe nu chacoo ra, ta cuahan ra. Yu tañuhun queta ra, ta ni chacunda ra. 


text:
Tuvi xaan ñivi cuu ñi nducuiti nu ndaa ra. Chacan cuu cha quihvi ra tichi tundoo, ta chacunda ndico ra, ta chacuinda ndihi ñivi can yu tañuhun can. 


text:
Cuaha xaan cahan ra Jesuu chi ñi. Chi cuhva cahan ra, ta quechaha cati ra ti: ―Cha iyo iin rai, ta quee ra cuahan ra, vati cua cata cuati ra chiti. 


text:
Inga suhva chi quehni nu iyo xaan yuu, ta ñahni ñuhun cha vaha. Yatin xaan cana chi, vati ña cocon vaha iyo ñuhun can, 


text:
Inga suhva chiti can quehni nu ñuhun vaha, ta cuaha xaan chiti chi chacoo ndico. Iyo chi chaha iin ciendu chiti chi. Iyo inga chi chaha uni xico chiti chi, ta iyo inga chi chaha oco uchi chiti chi. 


text:
Na cua taa vaha ndo soho ndo ―cati ra Jesuu chi ñi. Chaha ra Jesuu cuenda ñacu cahan ra chi cuhva (Mr. 4.10‑12; Lc. 8.9‑10) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva ñi sacuaha chi ra Jesuu nu iyo ra, ta quechaha nducu tuhun ñi chi ra ti: ―¿Ñacu chi cuhva ni cahun chi ñivi? ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ti: ―Chaha ra Ndioo cha cua cutuni ini ndo tuhun yoso cuhva cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi, soco ña chaha ra cha cua cutuni ini ñican. 


text:
Tu cutuni ini ñivi vitin―masi suhva, cua cuhva ra Ndioo cha cua cutuni ca ini ñi, ta cua cutuni vaha ini ñi nu cuahan quivi. Tu ña nituni ini ñi [yoso cuhva iyo ra Ndioo], cua naan cha chini tuni cha iyo chi ñi. 


text:
Maan ñi saqueta tuhun cha ni cahan ra Isaía cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra cuenda ñican ti:<pb/>Cua cuni soho ndo tuhun,<br/>soco ña cua cutuni ini ndo chi chi,<pb/> 


text:
vati ndava xaan iyo ini ñivi ya,<br/>ta ña taa vaha ñi soho ñi.<pb/>Xaan cuni ñi chini ñi tuhun can,<br/>coto cua cutuni ini ñi,<br/>ta cua saña ñi cuhva ndacu ñi,<br/>ta cua nduvaha anima ñi, cati ra Isaía can. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti nu ni quichi quivi tuvi xaan ra ni cahan cuenda ra Ndioo, ta tuvi xaan ñivi savaha cuhva cati ra Ndioo―tuvi ñican cuni xaan ñi ndehe ñi cuhva ndehe maan ndo, soco ña ni ndehe ñi. Cuni xaan ñi cuni soho ñi cuhva chini soho ndo, soco ña ni chini soho ñi. Chaha ra Jesuu cuenda ñaan tuhun cuu tuhun chata cuati ra chiti can (Mr. 4.13‑20; Lc. 8.11‑15) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ñivi sacuaha chi ra:] ’Cha ni chini soho ndo tuhun yoso cuhva iyo ra chata cuati chiti. 


text:
Tu cua cuni soho ñivi tuhun yoso cuhva cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui, ta ña cua cutuni ini ñi tuhun can, cua quichi run cuihna, ta cua sanaan run cha chini soho ñivi can. Ñican cuu sava ta cua chiti can cha quehni nu iti. 


text:
Iyo inga ñivi chini soho tuhun can, ta quii xaan cusii ini ñi chini ñi chi chi. Ñican cuu sava ta cua chiti quehni nu iyo yuu can, 


text:
ta ñahni yoho chi cha vaha. Suhva quivi ni ndunahan ñi, ta quechaha ndehe ñi tu ndoho. Quechaha cuni cani tahan ñivi chi ñi, vati chinu ini ñi tuhun can, ta quii xaan ndoyo ñuhun ñi. 


text:
Iyo tahan inga ñivi tasoho tuhun can, soco saxini ñi yoso cuhva iyo ñivi ñuñivi, ta cuni ñi cha cua coo tahan xuhun ñi. Tacan, ta ña cuni ca ñi cuni soho ñi tuhun can, ta ñahni cha cuu sava ta cua chiti can cua coo chi ñi. Ñican cuu sava ta cua chiti ni quehni nu iyo iñu can. 


text:
Ta ñivi tasoho tuhun can, ta cutuni ini ñi chi chi, ta savaha ñi cha vaha―ñican cuu sava ta cua chiti ni quehni ñuhun vaha, ta cana chiti chi. Iyo chi chaha ciendu chiti chi, ta iyo chi chaha uni xico chiti chi, ta iyo chi chaha oco uchi chiti chi ―cati ra Jesuu chi ñi. Cahan ra Jesuu cuhva cuenda cuhu ña vaha 


text:
<pb/>Cahan ndico ra Jesuu inga cuhva chi ñi, ta quechaha cati ra ti: ―Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua iin rai, ta tachi ra chiti vaha chiqui ra. 


text:
Tacan cuu, ta hora ni quixi ñivi quichi iin ra cuxaan ini chi ra, ta tachi tahan run chiti cuhu ña vaha nu tachi ra chiti trigu can, ta cuahan ndico run. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ra musu can, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi chitoho ra ti: “Ra chahnu, ¿atu ña tachi cun chiti vaha chiqui cun? ¿Ñacu cana xaan cuhu ña vaha?” cati ra ta ra, 


text:
ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: “Cuxaan ini ñivi chihin yu, ta savaha ñi chacan,” cati ra. Nducu tuhun ndico musu ra chi ra ti: “¿Atu cuni cun cha cua cuhun ndi, ta cua tuhun ndi cuhu can?” 


text:
Ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: “Ña cua savaha ndo chacan, coto cua tuhun tahan ndo cha vaha chi cha ña vaha. 


text:
Saña ndo. Na cua cuahnu nduvi chi icaa ni nda cua nda quivi cua canihin yo chi chi. Quivi can cua cati yu chi ra cua canihin chi chi ti cahnda xihna ra cuhu can, ta cuhni ra chi chi, ta cahmi ra chi chi. Tacan, ta sa cua canihin vaha ra chiti can, ta cua tivaha ra chi chi tichi yaca yu,” cua cati yu, cati ra ―cati ra Jesuu chi ñi. Cahan ra Jesuu cuhva chiti motasa (Mr. 4.30‑32; Lc. 13.18‑19) 


text:
<pb/>Inga cuhva cahan ndico ra Jesuu chi ñivi can. Cati ra ti: ―Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua iin chiti motasa. Quihin iin rai chiti can, ta tachi ra chi chi chiqui ra. 


text:
Cuati xaan chiti can, soco chahnu chi, ta cahnu xaan yutun cuu chi. Chacan cuu cha quichi ri saa, ta savaha ri taca ri soco chi. Tacan cati ra Jesuu, [vati cua ndutuvi ñivi quihvi cuenda ra Ndioo]. Cahan ra Jesuu cuhva levadura (Lc. 13.20‑21) 


text:
<pb/>Inga ndico cuhva cahan ra Jesuu chi ñican. Cati ra ti: ―Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ta cua iin nduta cha sanandaa yuti paan cha quihin iin ñahan. Tihi ña chi chi tichi uni cuhva yuti paan, ta chinu xico chi niniin yuti paan can. Tacan cati ra Jesuu, [vati cua coto ñivi yoso cuhva cua cundaca ñahan ra Ndioo nini cahnu nu ñuhun ñuñivi]. Mani chi cuhva cahan ra Jesuu chi ñivi (Mr. 4.33‑34) 


text:
Chacan cuu cha ni queta tuhun cuhva ni cati ra cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra cuenda ra Jesuu ti:<pb/>Chi cuhva ni cua cahan ra.<pb/>Cua cuhva ra cuenda ndihi tuhun cha indi xehe nda ni xihna cuii quivi ni tiso ra Ndioo ñuhun ñuñivi ya, cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo. Chaha ra Jesuu cuenda ñaan tuhun cuu tuhun ni chacoo cuhu ña vaha chi trigu can 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Jesuu nu iyo ñivi can, ta cuahan ra. Queta ra vehe, ta queta tahan ra sacuaha chi ra nu iyo ra, ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Na cua cuhva cun cuenda chi ndi ñaan tuhun cuu tuhun cha iyo cuhu ña vaha chi chiti trigu can icaa ni ―cati ra ta ra. 


text:
ta chiqui ra cuu sava ta cua ñuhun ñuñivi ya. Ñivi iyo cuenda ra cua cundaca ñahan cuu chiti vaha can, ta ñivi iyo cuenda run savaha ndavaha ni cuu chiti cuhu ña vaha can, 


text:
ta run cuihna cuu run cuxaan ini, ta tachi run chiti cuhu can. Quivi cua canihin vaha ra ta ra chiti can cuu quivi cua cundihi quivi ya, ta ra tatun Ndioo cuu ra cua canihin vaha chiti. 


text:
Cuhva satahan ra ta ra cuhu can, ta chahmi ra ta ra chi chi―cuhva can cua coo chi nu cua cundihi quivi ya, [vati cua cutuni ñivi ndacu ndavaha ni]. 


text:
Cua tava tiñu ra cuu sehe ñivi chi ra tatun Ndioo, ta cua sacuiti ra ta ra chi ndihi ñivi ndacu ndavaha ni nu iyo ñivi ra, 


text:
ta cua tihi ra ta ra chi ñi nu cayu ñuhun. Ican cua coo tu cuihya ini chi ñi, ta cua ndahyu chaa ñi. 


text:
Quivi can cua coo ñivi ni chacoso vaha anima nu cua cundaca ñahan sutu ñi, ta taqui xaan cua cuu ñi cuhva taqui tuun ri nicandi. Na cua taa vaha ndo soho ndo. Cahan ra Jesuu cuhva xuhun cha indi xehe 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti:] ’Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua xuhun cha indi xehe chiqui. Nanihin iin rai chi chi, ta tixehe ndico tucu ra chi chi. Cusii ini ra, ta cuahan ra, ta xico ra ndihi cha iyo chi ra, ta sata ra ñuhun can. Cahan ra Jesuu cuhva perla taqui vaha 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti:] ’Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ta cua iin ra nanducu perla vaha ndicha, vati cua sata ra chi chi. 


text:
Nanihin ra iin cha yahvi xaan. Tacan cuu, ta cuahan ra, ta xico ra ndihi cuii cha iyo chi ra, ta sata ra perla can. Cahan ra Jesuu cuhva taraya 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti:] ’Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ta cua iin taraya. Cani ra ta ra taraya can nu tañuhun, ta tacan tiin ra ndihi nuun ri tiaca can. 


text:
Chitu maan taraya can, ta xita ra chi chi nda cua nda nu ñuhun, ta ndaa ra nacachi ra chi ri vaha, soco savita ra chi ri ña vaha. 


text:
Ta ni cuhva cua savaha ra Ndioo nu cua cundihi quivi ya. Cua quee ra tatun Ndioo, ta cua sachiyo ra ta ra chi ñivi ndavaha ni nu iyo ñivi cha iyo vaha. 


text:
Chi ñivi ndavaha ni can cua tihi ra ta ra nu cayu ñuhun. Tican cua coo tu cuihya ini chi ñi, ta cua ndahyu chaa ñi, vati cua ndehe ñi tu ndoho. 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra,] ta nducu tuhun ra chi ra ta ra ti: ―¿Atu cutuni ini ndo ndihi cuhva can? Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Cutuni ini ndi. 


text:
<pb/>Ta cati ra ti: ―Chacan cuu cha ndihi ñivi sacuaha yoso cuhva iyo nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ta cua iin rai xu vehe, ta tava ra cha chaa, ta tava ra cha chahnu nu indi cha vaha cha iyo chi ra. Tacan cati ra Jesuu, [vati cua cutuni ini ñivi sacuaha chi ra tuhun ña ta coto ñivi nu ni quichi quivi, ta cua cutuni tahan ini ñi tuhun cha ni chito ñivi tiempu chahnu]. Cuahan ra Jesuu iti ñuun Nazaret (Mr. 6.1‑6; Lc. 4.16‑30) 


text:
Queta ra ñuun ra, ta quechaha sacuaha ra chi ñivi can tichi ve ñuhun ñi. Chacan cuu cha iyo cuni ñi, ta quechaha nducu tuhun ñi chi tahan ñi ti: ―¿Yoo chaha cha chini tuni cha cahan rahya? ¿Yoo chaha tu ndee ini cha ni savaha ra cuhva cahnu xaan can? 


text:
Sehe ra sata vitu ñuun yo chi ra. Sihi ra cuu ña María ya, ta yani ra cuu ra Jacobo chi ra José chi ra Simón chi ra Juda. 


text:
ta ña chaa ini ñi chi ra Jesuu. Ta cati ndico ra chi ñi ti: ―Sacahnu ndihi ñivi chi iin ra cahan cuenda ra Ndioo. Iin tuhun ni ñuun ra ta iin tuhun ni vehe ra ña sacahnu ñivi chi ra ―cati ra. 


text:
Tichi quivi can ndaca ñahan ra Herode sehe ra Herode chahnu, [ta ndaca ñahan ra chi ñivi iyo ñuhun Galilea]. Chini soho ra tuhun cha ni savaha ra Jesuu, 


text:
ta quechaha cati ra Herode can chi ñivi tindee chi ra ti: ―Racan cuu ra Juaan ra sacuanduta, ta cha ni natacu ndico ra nu iyo ñivi ndii. Chacan cuu cha savaha ra ndihi cha cahnu can ―cati ra. 


text:
<pb/>[Nu quichi quivi] cha tiin ra Herode can chi ra Juaan, ta chuhni ra chi ra, ta tihi ra chi ra ve caa, vati tacan cuni ña Herodía ña cha ni cuu ñasihi ra Felipe yani ra. 


text:
[Tacan ni savaha ra,] vati cha cati ra Juaan chi ra Herode can ti ña vaha cha quihin ra chi ña ñahan can, ta cuu ña ñasihi ra, cati ra Juaan can chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuni ra Herode cahni ra chi ra quivi can, soco yuhvi ra chi ndihi ñivi can, vati cati ñi ti iin ra cahan cuenda ra Ndioo cuu ra Juaan can. 


text:
Tacan cuu, ta sacahnu ra Herode vico, vati cha queta cuiya ra, ta chita chaha se sihi ña Herodía nu nducuiti ñivi can, ta sii xaan cuni ra Herode. 


text:
Tacan cuu, ta ndaca ña cuhva cha cati sihi ña. Chacan cuu cha cati ñi chi ra ti: ―Vitin vitin cua cuhva cun xini ra Juaan ra sacuanduta tichi iin chicoho ―cati ña. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha ndundahvi cuni anima ra Herode can, soco cati cahnu xini ca ra ti cua cu cahni ra ta ra chi ra Juaan can, vati cha ni cahan rai ra nu iyo cuiti ndihi ñivi can. 


text:
Tacan cuu, ta quichi ndaca ra ta ra xini ra Juaan tichi chicoho, ta chaha ra ta ra xini ra chi ña tivaa can, ta chaha ña chi chi chi sihi ña. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihin ra tatun ra Juaan can iquin cuñu ra, ta cuchi ra ta ra chi ra. Tacan, ta cuahan ra ta ra, ta chaha ra cuenda chi ra Jesuu. Chaha ra Jesuu cha chachi uhun mil rai (Mr. 6.30‑44; Lc. 9.10‑17; Jn. 6.1‑14) 


text:
<pb/>Chini ra Jesuu tuhun cha ni chihi ra Juaan can, ta quee siin ra tican. Cuahan ra chi tundoo, ta cua queta ra nu ñahni ñivi. Nihin tuhun ndihi ñivi can nu cuahan ra, ta ndicu ñi chi ra. Ndihi ñuun can quee ñi, ta cuahan ñi. Chi chaha ñi cuahan ñi nu ñuhun. 


text:
Tacan cuu, ta cua quee ra tichi tundoo can nu ni queta ra, ta ndehe ra ti cha nducuiti tuvi ñivi. Quechaha satuñu chi chi ra, ta sanduvaha ra chi ñivi cuhvi can. 


text:
Cha cua ini, ta tuhva ra sacuaha chi ra Jesuu nu iyo ra, ta quechaha cati ra ta ra chi ra ti: ―Ñahni ñivi iyo yatin, ta cha cua cuaa. Na cua saña tahun chi ñivi ya, vati tacan cua cuhun ñi tichi ñuun, ta cua cu sata ñi cha cua cachi ñi ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ña nini cha cua cuhun ñi. Cuhva maan ndo cha cua cachi ñi ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra ta ra ti: ―Ñahni cha naan ndi tihya. Uhun tahan paan cuati chi uvi tahan tiaca cuu cha iyo ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati tuhun ra Jesuu ti cua cunda ñivi can nu ñuhun nu iyo ita cuii can, ta quihin ra uhun paan can chi nduvi tiaca can, ta ndehe ndaa ra iti siqui andivi, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta natahvi cuati ra paan can, ta chaha ra chi chi chi ra tatun ra, ta chaha maan ra ta ra chi chi chi ñivi can. 


text:
Chachi ndihi ñi chi chi, ta ndaha ini ñi. Tacan cuu, ta canihin ra ta ra chehe paan cha ni ndoo. Queta uchi uvi tica chitu chehle canihin ndico ra ta ra. 


text:
Vasi queta uhun mil rai ni chachi paan can, ta siin cuu ñi ñahan chi ve cuati. Chica ra Jesuu nu nduta (Mr. 6.45‑52; Jn. 6.16‑21) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu ti cua quihvi ra tatun ra tichi tundoo, ta cua cuhun ra ta ra inga chiyo nduta can. Iti nuun ra cua cuhun ra ta ra, vati cua saña tahan xihna ra chi ñivi can, cati ra. 


text:
Tacan, ta saña tahan ra chi ñivi can, ta quee siin ra. Cuahan ra siqui yucu, vati cua cahan ra chi ra Ndioo. Cha cuaa cuu chi, ta ndoo iin tuhun maan ra ican. 


text:
Cani vihi cha cuahan tundoo hora can, ta nihin suhva tahnu nduta nuun chi. Chitatun xaan ra ta ra cha sacunu ra chi tundoo can, vati ña chaha tati can cha cua yaha tundoo can iti nuun. 


text:
Ni nahan vihi, [ta ña ta cundichin,] ta tuhva ra Jesuu nu cuahan ra ta ra. Chica ra nu nduta, ta cuahan ra. 


text:
Ndehe ra tatun Jesuu ti cha chica ra nu nduta can, ta quechaha cuyuhvi xaan ra ta ra, ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Xiñahñu ndii vachi. Tacan ni cana chaa ra ta ra, vati yuhvi xaan cuni ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quii xaan quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Na cua cundee ini ndo. Main cuu ra vachi. Ña cua cuyuhvi ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Cati ndico ra Pedro chi ra ti: ―Ra chahnu, tu yoho cuun, cua cati cun ti cua cuhin nu vachi cun nu nduta ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Nahan. Ta quee ra Pedro tichi tundoo can, ta nuun ra nu nduta. Cuahan ra nu nduta, ta tuhva ra nu vachi ra Jesuu, 


text:
soco ndehe ra cha nihin xaan caa tati, ta quechaha cuyuhvi ra. Tacan cuu, ta quechaha nanuun ra tichi nduta can, ta cana chaa ra. Cati ra ti: ―Na cua sacacu chihin yu, ra chahnu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quii xaan tiin ra Jesuu chi ra Pedro can, ta cati ra chi ra ti: ―Ña chinu vaha ini cun. ¿Ñacu ña saxini vahun? ―cati ra. 


text:
ta ndihi ra ta ra chahnu chiti ra iti nuun ra Jesuu, ta cati ra ta ra ti: ―Ndicha ndicha sehe Ndioo cuu cun ―cati ra ta ra chi ra Jesuu. Sanduvaha ra Jesuu chi ñivi cuhvi iti ñuhun Genesaret (Mr. 6.53‑56) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta yaha ra ta ra inga chiyo nduta can, ta queta ra ta ra yu ñuhun nu cuu chi ñuhun Genesaret. 


text:
Nacoto ra iyo ican ta ra chi ra Jesuu, ta tachi ra ta ra tuhun niniin ñuhun can, ta quichi ndaca ñivi can chi ndihi ñivi cuhvi can nu iyo ra, 


text:
ta cahan ndahvi ñi chi ra ti na cua sayani ndaha ñi―masi yu sahma ra, cati ñi. Tacan, ta nduvaha ndihi ñivi sayani ndaha sahma ra.<pb/>


text:
Quivi can quichi ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu. Iti ñuun Jerusalén quichi ra ta ra, ta yaha ra ta ra nuun ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: 


text:
<pb/>―¿Ñacu ña sacuinu ñivi sacuaha chihun tuhun cha ni tiso ñivi yo tiempu chahnu? Ña sacuinu ñi, vati ña tuhva ñi nacata ñi ndaha ñi, ta cha cua cachi ñi ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Ñacu sacuinu ndo tuhun cha ni tiso ñivi yo tiempu chahnu, ta ña sacuinu ndo tuhun cha cati tuhun ra Ndioo? 


text:
Cha cati ra Ndioo ti cua sacahnu ndo chi sutu ndo chi sihi ndo, ta cati tahan ra ti tu cua cahan ndo ndavaha ni chi sutu ndo chi sihi ndo, na cua cuvi cuii ndo, cati ra Ndioo, 


text:
soco cati maan ndo ti cha cua cuu cati ndo chi sutu ndo chi sihi ndo ti ña cua tindee ndo chi ñi, vati chi ra Ndioo cha samani ndo ndihi cha cua tindee ndo chi ñivi ndo. Tacan cha sachiyo ndo cuhva cati tuhun ra Ndioo, vati sacuinu ndo cuhva cati ñivi tiempu chahnu. 


text:
Ñivi uvi yaa cuu ndo. Ndicha cuhva ni cati ra Isaía cuenda ndo. Cahan ra cuenda ra Ndioo [nu ni quichi quivi], vati cati ra Ndioo ti:<pb/> 


text:
Cati ñivi ya chi yuhu ñi ti sacahnu ñi chihin yu,<br/>soco ña ndicha cuhva cahan ñi.<pb/>Ña sacahnu ñi chi anima ñi.<pb/> 


text:
Ñahni yavi ndaa cha sacahnu ñi chihin yu,<br/>vati cati tuhun ñi cuhva saxini ñivi, cati ra Ndioo ni taa ra Isaía ―cati ra Jesuu chi ra fariseo can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cana ra Jesuu chi ndihi ñivi can, ta quechaha cati ra chi ñi ti: ―Cua tasoho ndo, ta na cua cutuni ini ndo. 


text:
Ñavi cha cua quihvi tichi yuhu ñivi, ta cua cachi ñi cuu cha cua sacaquini anima ñi, soco cha cua quee tichi yuhu ñivi, cha cua saxini ñivi―chacan cuu cha cua sacaquini anima ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva ra sacuaha chi ra Jesuu nu iyo ra, ta nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Atu chito cun ti ña chaa ini ra fariseo can, ta chini ra tuhun can? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua naan ihni ndihi tuhun, tu cha ña tiso ra suti iyo iti siqui andivi chi chi. 


text:
Saña ndo chi ra. Cuaa ra, ta cuni ra cundaca ra chi ñivi cuaa. Tu cua cundaca iin ra cuaa chi tahan ra, nduvi tahan ra cua quehni cava tichi xahva. Tacan cati ra, [vati cua ndoyo ñuhun cuii ñi cuenda ra Ndioo]. 


text:
Chito ndo ti ndihi cha quihvi tichi yuhu ñivi chachi ñi, ta nuun chi tichi chiti yuva ñi, ta chati ñi chi chi, 


text:
vati chi anima ñi saxini ñivi ndavaha ni ya. Chahni ñi tahan ñi. Cuni coo ñi ndavaha ni chi tahan ñi inga chiyo. Suhu ñi. Sandahyu ñahan ñi. Cahan ñi ndavaha ni chi tahan ñi. 


text:
Ndihi chacan cuu cha sacaquini anima ñivi, soco ña cua nducaquini anima ñivi, tu cua cachi ñi, ta ña ndoo ndaha ñi ―cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra. Chinu ini iin ñahan chi ra Jesuu, ta ñivi iyo inga ñuhun cuu ña (Mr. 7.24‑30) 


text:
Iyo iin ñahan ñuhun can. Ñahan cananea cuu ña, ta quee ña, vati cua tuhva ña nu iyo ra Jesuu, ta quechaha cana chaa ña. Cati ña chi ra ti: ―Yoho ra chahnu, yoho ra cuu ñivi David, na cua cundahvi ini cun chihin yu. Iyo tati cuihna anima ña luhu sehi, ta iyo xaan ndacu run chi ña ―cati ña. 


text:
<pb/>Ta ñahni cha cati ndico ra chi ña. Tacan, ta tuhva ra sacuaha chi ra, ta cati ra ta ra chi ra ti: ―[Na cua tasohun cha cahan ña,] ta cua cuhun ña, vati ndicu ña chi yo, ta cana chaa xaan ña ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Tava tiñu suti chihin yu, vati cua tindei chi ñivi judío ni, vati iyo ñi cuhva iyo ri mbee cuanaan. Ña cati ra ti cua tindei chi ñivi cuu inga tucu ñivi ―cati ra chi ra sacuaha chi ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta tuhva ña nu cahan ra, ta chahnu chiti ña iti nuun ra, ta cati ña chi ra ti: ―Na cua tindeun chihin yu ―cati ña. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra iin cuhva chi ña ti: ―Ña vaha cha cua quihin ndi cha cua cachi sehe ndi, ta cua savita ndi chi chi nu iyo ri ina ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ña chi ra ti: ―Ndicha, ra chahnu, soco chachi tahan ri ina chehe xita quehni nu chachi chitoho ri ―cati ña. 


text:
<pb/>Tacan, ta cati ra Jesuu chi ña ti: ―Chinu vaha xaan ini cun, sihi. Na cua cuu chi cuhva cuni cun ―cati ra. Ta suvi ni hora can nduvaha sehe ña. Sanduvaha ra Jesuu chi tuvi xaan ñivi cuhvi 


text:
<pb/>Tican quee ra Jesuu, ta cuahan ra. Queta ra tañuhun Galilea, ta ndaa ra iin siqui yucu, ta ni chacunda ra. 


text:
Tacan, ta tuhva xaan ñivi nu iyo ra. Tuvi ñivi cuu ñi queta, ta ndaca ñi chi ñivi cojo chi ñivi nduñiin chi ñivi cuii nuun chi ñivi ñihin chi ñivi cuhvi chi ndihi nuun cuehe. Quichi ndaca ñivi chi ñican, ta nacoo ñi chi ñi iti nuun ra Jesuu, ta sanduvaha ra chi ñi. 


text:
Chacan cuu cha iyo xaan cuni ndihi ñivi can, vati ndehe ñi ti cahan ñivi ñihin, ta nduvaha ñivi nduñiin, ta chica cuu ñivi cojo, ta ndichin vaha ndehe ñivi cuaa. Tacan, ta sacahnu tahan ñi chi ra Ndioo, ta suvi ra cuu ra sacahnu ñivi Israel. Chaha ra Jesuu cha chachi cumi mil rai (Mr. 8.1‑10) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cana ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ndahvi cuni yu ndehi chi ñivi ya, vati cha queta uni quivi cha iyo ñi chihin yo, ta ñahni cha chachi ñi. Ña cuni yu saña tahin chi ñi vitin, ta chisoco ñi, coto ña cua cundee ñi iti ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra sacuaha chi ra ti: ―Ñahni paan ihya tichi cuhu ya, ta cua sacachi yo chi ndihi ñivi ya ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Yoso tahan paan iyo? Ta cati ndico ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Ucha tahan paan iyo chi uvi uni tahan tiaca ―cati ra ta ra. 


text:
ta quihin ra ndihi ucha tahan paan can chi ri tiaca can, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta natahvi ra chi chi, ta chaha ra chi chi chi ra sacuaha chi ra, ta chaha ra ta ra chi chi chi ndihi ñivi can. 


text:
Tacan cuu, ta chachi ndihi ñi, ta ndaha ini ñi. Queta ucha ndoho chitu chehe paan can canihin ra ta ra, 


text:
Tacan cuu, ta saña tahan ra Jesuu chi ñi ta ñi, ta quihvi ra tichi tundoo, ta cuahan ra iti ñuhun nu iyo ñuun Magdala.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta tuhva ra fariseo chi ra saduceo nu iyo ra Jesuu. Cuni ndehe ra ta ra a ña vaha cua savaha ra. Chacan cuu cha cati ra ta ra ti na cua sanahan ra iin cuhva cahnu iti siqui andivi chi ra ta ra, 


text:
ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Hora cua cuiso nicandi cati ndo ti ña cua cuun savi vitin, vati cuaha cuaha iyo andivi, cati ndo, 


text:
ta cha nahan cati ndo ti vitin cua cuun savi, vati cuaha cuaha iyo andivi, ta tava xaan ra savi vico, cati ndo. Ndehe ndo iti siqui andivi, ta nihin ndo cuhva yoso cuhva iyo ra savi, ta ndehe tahan ndo yoso cuhva iyo ndo quivi ya, soco ña cuu nihin ndo cuhva ñaan quivi cuu chi vitin. 


text:
Ñivi ndavaha ni cuu ndo. Ña cuni sacahnu ndicha ndo chi ra Ndioo, soco cuni ndehe ndo iin cuhva. Ñahni ca cuhva cua coo. Iin tuhun ni cuhva sava ta cua ni tahan ra Jonaa cua coo. Tacan cati ra Jesuu, [vati uni quivi ni cua ndoo ra tichi ñuhun, ta sa cua natacu ndico ra]. Tacan cuu, ta quee ra cuahan ra. Cati ra Jesuu yoso cuhva iyo levadura ra fariseo (Mr. 8.14‑21) 


text:
<pb/>Cuahan ndico ra sacuaha chi ra Jesuu inga chiyo tañuhun can, ta naan ini ra ta ra cunaan ra paan. 


text:
Tacan, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua saha vaha ndo cuenda yoso cuhva iyo levadura ra fariseo chi ra saduceo ―cati ra. 


text:
<pb/>Saxini ra ta ra chi anima ra ñaan tuhun cuu chacan, ta ndatuhun ra chi tahan ra, ta cati ra ti: ―Ñahni paan iyo chi yo ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Chito ra Jesuu cha ndatuhun ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―¿Ñacu cha ndatuhun ndo chi tahan ndo ti ñahni paan ndiso ndo? Ña ta cuinu vaha ini ndo. 


text:
Vasi ña ta cutuni ini ndo. Vasi ña ñuhun ca ini ndo ti uhun paan cuu chi, ta chachi uhun mil ra rai. ¿Yoso tahan tica chi canihin ndo? 


text:
Vasi ña ñuhun ca ini ndo ti ucha paan cuu chi, ta chachi cumi tahan mil ra rai can. ¿Yoso tahan ndoho chi canihin ndo? 


text:
¿Ñacu ña nihin ndo cuhva, vati ña cahin cuenda paan can? Cua saha ndo cuenda yoso cuhva iyo levadura ra fariseo chi ra saduceo ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta nihin ra ta ra cuhva, vati ña cahan ra Jesuu cuenda levadura quihvi paan, soco cahan ra cuenda tuhun cha cati tuhun ra fariseo chi tuhun cati tuhun ra saduceo. Cati cachin ra Pedro ti maan ra Jesuu cuu ra Cristo (Mr. 8.27‑30; Lc. 9.18‑21) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra iti ñuhun nu iyo ñuun Cesarea cha iyo cuenda ra Felipe. Queta ra ta ra, ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Yoso cati ñivi cuenda yuhu ra cuu sehe ñivi? ¿Yoo rai cui cuni ñi? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Iyo ñi cati ti Juaan ra sacuanduta cuun, ta iyo inga ñi cati ti ra Elía cuun, ta inga ndico tucu ñi cati ti ra Jeremía a inga ra cahan cuenda ra Ndioo cuu cun ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra Pedro ti: ―Cua cusii ini cun, yoho Simón sehe Jonaa. Cua cusii ini cun, vati ñavi ñivi ñuñivi chaha cha chini tuni chihun. Ra suti iyo iti siqui andivi―racan cuu ra chaha cha chini tuni chihun. 


text:
Yuhu cati chihun ti Pedro nani cun. Chacan cuu cha yoho cuu sava ni ta cua iin yuu [chaha vehe], vati maun cua tindee chi ñivi chinu ini chihin yu, ta ña cua cundee run ndacu ndavaha ni sandoyo ñuhun run chi ñivi can. 


text:
Cua cuhve ndatu chihun cuenda cha cua cundaca ñahan ra cha iyo iti siqui andivi. Chacan cuu cha tu ña cua cuhva cun ndatu chi ñivi ñuñivi, ña cua coo ndatu chi ñi iti siqui andivi, ta tu cua cuhva cun ndatu chi ñi nu ñuhun ñuñivi ya, ta ni cuhva cua coo ndatu chi ñi iti siqui andivi ―cati ra Jesuu chi ra Pedro can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati cachin ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti ña cua cuhva ra ta ra cuenda chi ni iin ñivi ti ra Cristo cuu ra, [ta tava tiñu ra Ndioo chi ra]. Chaha ra Jesuu cuenda ti cua cuvi ra (Mr. 8.31―9.1; Lc. 9.22‑27) 


text:
<pb/>Nda ni quivi can quechaha sanahan ra Jesucristo chi ra sacuaha chi ra ti nini xaan iyo cha cua cuhun ra iti ñuun Jerusalén, ta cua ndehe xaan ra tu ndoho cua savaha ra chanihin chi ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu. Cua cahni ra ta ra chi ra, ta tichi uni quivi cua natacu ndico ra. 


text:
Quee siin ra Pedro chi ra Jesuu, ta quechaha nduxaan ra Pedro chi ra, ta cati ra chi ra ti: ―Na cua cundahvi ini ra Ndioo chihun, ra chahnu, ta ña cua tahun tacan ―cati ra Pedro. 


text:
<pb/>Tacan, ta ndico coo ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra Pedro ti: ―Casi yuhun, yoho Pedro, vati cahun cuhva cahan run Satanaa. Cuni cun cha cua savahi ndavaha ni, vati saxini cun cuhva saxini ñivi ñuñivi. Ña saxini cun cuhva saxini ra Ndioo ―cati ra Jesuu chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti: ―Tu cua cuni ndo coo ndo chihin yu, na ña cua saxini ca ndo cuenda suvi ni maan ndo, soco na cua ndehe ndo tu ndoho cuhva ndehe ñivi tu ndoho nu cruu, ta na cua cuhun ndo chihin yu icaa ni. 


text:
[Tacan cati yu,] vati tu cua cuni ndo coo vaha ndo cuenda ñuhun ñuñivi ya, cua ndoyo ñuhun ndo cuenda ra Ndioo, soco tu cua cuvi ndo cuenda yuhu, cua coo ndito ndo cuenda ra Ndioo. 


text:
Ñahni yavi ndaa yo cha cua coo vaha yo cuenda ñuhun ñuñivi, ta cua ndoyo ñuhun yo cuenda ra Ndioo. Ñahni cha cua savaha yo, ta cua coo vaha yo chi ra Ndioo, 


text:
vati ra cuu sehe ñivi cuu ra ni cua quichi chi ra tatun Ndioo icaa ni. Cahnu xaan cuhva cua quichi ra cuhva cahnu xaan iyo sutu ra. Quivi can cua cuhva ra chi ñivi cuhva cha ni savaha ñi quivi cha iyo ndito ñi. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti iyo uvi uni ndo inda ihya, ta ña cua cuvi ndo nda cua nda quivi cua ndehe ndo ti vachi ra cuu sehe ñivi, vati cua cundaca ñahan ra ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta yaha iñu quivi, ta quihin ra Jesuu chi ra Pedro chi ra Jacobo chi ra Juaan yani ra Jacobo can. Quee siin ra ta ra, ta chandaca ra Jesuu chi ra ta ra siqui iin yucu sucun sucun. 


text:
Tacan cuu, ta ndehe ra ta ra ti sama ra Ndioo cuhva cha iyo ra Jesuu. Ndundichin nuun ra cuhva ndichin ndehe ri nicandi, ta cuichin cuichin tuun sahma ra cuhva tuun ñuhun ndichin. 


text:
Tacan, ta sa ndehe tahan ra ta ra chi ra Moisee chi ra Elía, ta ndatuhun tahan ra ta ra chi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Pedro chi ra Jesuu ti: ―Ra chahnu, vaha xaan cha iyo tahan ndi ihya. Tu cua cuni cun, cua savahi uni tiahva ihya―iin chi maun, ta inga chi ra Moisee, ta inga chi ra Elía. 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Pedro tuhun can, ta jihna cha chasi iin vico ndichin xaan nuun ra ta ra, ta nducahan ra Ndioo tichi vico can, ta cati ra ti: ―Sehi chi rahya. Cuni xain chi ra, ta cusii ini yu chihin ra. Na cua tasoho ndo cha cahan ra. 


text:
<pb/>Nu chini ra ta ra tuhun cha cahan ndusu can, ta nduva ra ta ra nu ñuhun, vati yuhvi xaan yuhvi xaan cuni ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta tuhva ra Jesuu nuun caa ra ta ra, ta taa ra ndaha ra chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Cuinda ndo, ta ña cuyuhvi ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ndehe ndaa ra ta ra, soco yoni ca ñivi ndehe ra ta ra. Iin tuhun ni ra Jesuu ndehe ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nuun ra ta ra nda siqui yucu can, ta cati tuhun xaan ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vitin ña cua cahan ndo ni chi iin ñivi ñaan cha cuu cha ni ndehe ndo. Nda cua nda quivi cua natacu ndico ra cuu sehe ñivi nu iyo ñivi ndii, ta sa cua cuu cahan ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Ñacu cati ra sacuaha ley chahnu ti nini xaan cha cua quichi xihna ra Elía? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―[Ndicha cuhva cati ra ti] nini cha cua quichi ra Elía, ta cua tiso vaha ra ndihi tiñu, 


text:
soco yuhu cati chi ndo ti cha ni quichi ra Elía, ta ña ni nacoto ra ta ra chi ra. Savaha ra ta ra chi ra cuhva cuni ra ta ra. Ta ni cuhva cua savaha ra ta ra chi ra cuu sehe ñivi, ta cua ndehe ra tu ndoho ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta sa nihin racan ta ra cuhva ti cuenda ra Juaan ra sacuanduta cahan ra Jesuu tuhun can. Sanduvaha ra Jesuu chi iin ra chahni rai (Mr. 9.14‑29; Lc. 9.37‑43) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu chi ra ta ra nu iyo cuiti ñivi can, ta tuhva iin rai iti nuun ra Jesuu, ta chahnu chiti ra nuun ra, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: ―Ra chahnu, na cua cundahvi ini cun chi ra luhu sehi, vati chahni rai chi chi ra, ta iyo xaan ra chi tu ndoho, vati nunuun ni nduva ra nu cayu ñuhun, ta quehni ra tichi nduta. 


text:
Cha quichi ndaque chi ra iti nuun ra sacuaha chihun, soco ña ni cuu sanduvaha ra ta ra chi ra ―cati ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ndihi ndioho―ñivi ndacu ndavaha ni cuu ndo. Ña cuni ndo cuinu ini ndo. ¿Yoso quivi cua coi chihin ndo? ¿Yoso quivi cua sandee ini yu chihin yu? Na ndaca ndo chi ra ihya. 


text:
<pb/>Tacan, ta nduxaan ra Jesuu chi run tati cuihna can, ta quee run tichi anima ra luhu can, ta nduvaha ra suvi ni hora can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee siin ra sacuaha chi ra Jesuu, ta nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Ñacu ña cuu tava ndaa ndi chi run tati cuihna can? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Ña ni cuu tava ndaa ndo chi run, vati ña ta cuinu vaha ini ndo. Cati ndicha yu chihin ndo ti tu cua cuinu ini ndo chi ra Ndioo―masi suhva, cua cuu savaha ndo ndihi cha cuni ndo. Cua cuu cati ndo chi yucu cahnu ya ti cua cuachiyo chi tihya, ta cua cuhun chi tican. 


text:
Ña cua cuu tava ndaa ndo chi tati cuihna can, tu ña cua cahan xihna ndo chi ra Ndioo, ta cua coo ndita ndo cuenda ra ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Inga chaha cati ra Jesuu ti cua cuvi ra (Mr. 9.30‑32; Lc. 9.43‑45) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nducuiti tucu ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra iti ñuhun Galilea, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua xico tuhun ñivi chi ra cuu sehe ñivi, ta cua tiin ñi chi ra, 


text:
ta cua cahni ñi chi ra, ta tichi uni quivi cua natacu ndico ra ―cati ra, ta cuihya xaan cuni anima ra ta ra. Tiahvi ra Jesuu xuhun ve ñuhun 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra iti ñuun Capernaum, ta cha satahan ra satiahvi xuhun ve ñuhun chi ra ta ra, ta tuhva ra nu iyo ra Pedro, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ti: ―¿Atu ña tiahvi tahan ra sacuaha chi ndo xuhun ve ñuhun? ―cati ra chi ra Pedro. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Pedro chi ra ti: ―Tiahvi tahan ra ―cati ra. Tacan cuu, ta quihvi tahan ra Pedro tichi vehe can, ta cahan xihna ra Jesuu chi ra. Nducu tuhun ra chi ra ti: ―¿Yoso saxini maun, yoho Simón? ¿Yochi satiahvi ra ndaca ñahan chi ñivi ñuñivi? ¿Atu quihin ra xuhun ñi cuu ñivi maan ra a xuhun inga ñivi quihin ra? ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Pedro ti: ―Xuhun inga ñivi ni quihin ra. Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Tu chacan cuu chi, ñahni cha cua tiahvi ñivi ra ndaca ñahan can. 


text:
Ndicha, soco cua cuhun xihna cun yu tañuhun, ta cua cani cun caa chicu yuhu ri tiaca. Tacan, ta cua nihun chi ri, ta cua quihun chi ri cua tiin xihna cun, ta cua ndica cun yuhu ri, ta cua nihun iin xuhun. Cua quihun xuhun can, ta cua cuhva cun chi chi chi ra satiahvi xuhun cuenda ve ñuhun, ta cua queta chi cuenda yuhu ta cuenda yoho. [Tacan cua savahun, coto cua saxini ra ta ra cha ña cua tiahvi yo] ―cati ra Jesuu chi ra Pedro.<pb/>


text:
Suvi ni hora can yaha ndihi ra sacuaha chi ra Jesuu iti nuun ra, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Ndaa ñivi cua cuu ñivi cahnu ca quivi cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi? ―cati ra ta ra. 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti tu ña cua sama ndo cuhva saxini ndo, tu ña cua cuu ndo cuhva iyo ve cuati, ña cua cuu coo ndo nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. 


text:
Chacan cuu cha tu ña cua coo masu ini ndo cuhva iyo masu ini ve luhu ya, ña cua cuu ndo rai cahnu nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. 


text:
Tu cua quihin cuenda ñivi chi ñivi iyo cuhva iyo ve luhu ya cuenda yuhu, iyo tahan ñi chihin yu. Cati ra Jesuu ti cua coo tu cuihya ini chi ñivi satiyuhu cuati chi tahan ñi (Mr. 9.42‑48; Lc. 17.1‑2) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Tu cua satiyuhu ñivi ndavaha ni chi iin ñivi chinu ini chihin yu―masi ñivi luhu cuu ñi, tu tacan cua satiyuhu ñivi ndavaha ni can, vaha ca cha cua cunuhni iin yoso sucun ñi, ta cua quehni cava ñi tichi tañuhun, ta cua cuvi ñi, [ta ñavi ca cha iyo ñi savaha ñi ndavaha ni can]. 


text:
Cua coo tu cuihya ini chi ñivi ñuñivi, vati cua savaha ñi cuati. Iyo cha cua savaha ñivi cuati, vati tacan iyo ñi, soco cua coo tu cuihya ini chi ñi satiyuhu chi inga ñivi tahan ñi. 


text:
<pb/>’Tu cua savaha ndo cuati chi ndaha ndo, tu cua savaha ndo cuati chi chaha ndo, na cua sanini ndo chihin ndo, ta ña cua savaha ca ndo cuati can. Vaha ca cha cua coo ndito ndo chi ra Ndioo, vati sandee ini ndo chi ndaha ndo chi chaha ndo. Ña vaha tu cua savaha ndo cuati chi ndaha ndo, tu cua savaha ndo cuati chi chaha ndo, ta cua cutuni ndo, ta cua cayu ndo nu ñuhun ña ndahva. 


text:
Tu cua savaha ndo cuati chi titi nuun ndo, na cua sanini ndo chihin ndo, ta ña cua savaha ndo cuati can. Vaha ca cha cua coo ndito ndo chi ra Ndioo, vati sandee ini ndo chi titi nuun ndo. Ña vaha tu cua savaha ndo cuati chi titi nuun ndo, ta cua quehni cava ndo nu cua cutuni ndo nu cayu ñuhun xaan. [Tacan cati ra Jesuu, vati nini xaan cha cua saha ñi cuenda chi ñi.] Cahan ra Jesuu cuhva ri mbee cuanaan (Lc. 15.3‑7) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Cua saha ndo cuenda, coto ña cua chaa ini ndo chi iin ñivi yu cha cuu sava ta cua ve luhu ya, 


text:
vati quichi ra cuu sehe ñivi, vati cua sacacu ra chi ñivi ndoyo ñuhun. Cati yu chihin ndo ti ndihi ni hora iyo ra tatun Ndioo cumi chi ñi iti nuun ra suti cha iyo iti siqui andivi. 


text:
<pb/>’Cua cati ndo yoso saxini ndo. Iyo iin rai, ta iyo iin ciendu mbee ra, ta cuanaan iin ri. Cua nacoo ra chi ndihi ca ri tichi cuhu, ta cua nanducu ra chi ri cuanaan. 


text:
Tu cua nanihin ra chi ri, cati ndicha yu chihin ndo ti cua cusii ini ra, vati ni nanihin ra chi ri. Ña cua saxini ra cuenda ndihi ca cumi xico chahun cumi ri, vati ñahni cha ni tahan rican. 


text:
Ta ni cuhva ña cuni ra sutu ndo cha iyo iti siqui andivi cha cua ndoyo ñuhun ni iin ñivi ra cha cuu sava ta cua ve luhu ya. Cati ra Jesuu ti cua cucahnu ini ñivi cuati savaha ñivi tahan ñi (Lc. 17.3) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Tu cua savaha iin ñivi tahan ndo cuati, cuahan ndo vehe ñi. Cua quee siin ndo iin chiyo, ta cua cati cachin ndo chi ñi ñaan cha cuu cuati ni savaha ñi. Tu cua taa ñi soho ñi cha cahan ndo, cua ndumani ndico ñi chi ra Ndioo. 


text:
Tu ña cua tasoho ñi, na cua cundaca ndo inga uvi uni tahan ndo vehe ñi, vati tacan cua cuu ñi testigu, ta cua cuu cuhva tahan ñi cuenda ñaan cha cuu cha savaha ndo. 


text:
Tu ña cua tasoho ñi chi ñi ta ñi, cua cuhva ndo cuenda chi ndihi ñivi Ndioo nu nducuiti ñi. Tu ña cua tasoho ñi chi ñivi Ndioo tahan ñi, na cua cuu ñi sava ta cua run ña chinu ini chi ra Ndioo chi run satiahvi, [vati ña cua ndoo ca ñi cuenda maan ndo]. 


text:
<pb/>’Cati ndicha yu chihin ndo ti ndihi cha cua cati ndo ihya nu ñuhun ñuñivi ya―cua ndoo chi cuhva can iti siqui andivi. Tu cua cuhva ndo, tu ña cua cuhva ndo, cuhva can cua ndoo chi iti siqui andivi. 


text:
<pb/>’Cati ndicha yu chihin ndo ti tu cua nduinuun uvi ndo ihya nu ñuhun ñuñivi ya, ta cua ndaca ndo chacan chi ra suti cha iyo iti siqui andivi, cua cuhva ra chi chi chihin ndo, 


text:
vati nu iyo cuiti uvi uni ñivi cuenda yu―ican iyo tahin chi ñi ―cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta tuhva ra Pedro nuun iyo ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ti: ―Ra chahnu, ¿yoso tahan chaha cua cucahnu ini yu cuati savaha ñivi tahin chihin yu? ¿Atu cua cucahnu ini yu nda cua nda ucha chaha? ―cati ra Pedro can. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ña cati yu nda cua nda 7 chaha. Cati yu nda cua nda 77 chaha ―cati ra. Cahan ra Jesuu iin cuhva ra ña cucahnu ini 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra Pedro:] ’Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua iin rai cuu cumi tiñu. Cuni ra tiso vaha ra cuenda chi musu ra. 


text:
Ña cuu tiahvi ra musu can, ta cati chitoho ra ti cua xico ra ta ra chi racan chi ñasihi ra chi sehe ra chi ndihi cuii ndatiñu ra, [vati ña cuu tiahvi ra cha ndiseca ra chi chitoho ra]. Tacan, ta cua nihin ra suhva xuhun ra. 


text:
Chacan cuu cha chahnu chiti ra musu can iti nuun chitoho ra, ta cahan ndahvi ra chi ra, ta cati ra ti: “Na cua cundee ini cun chi main, ta cua tiahvi ndico yu ndihi cha ndiseque chihun,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cundahvi ini chitoho ra chi ra, ta saña ra chi ra, ta sanaan ra ndihi cha ndiseca ra chi ra. 


text:
Quee ra musu can, ta cuahan ra, ta nitahan ra inga tahan ra. Suvi ni musu cuu ra, ta ndiseca tahan ra iin ciendu chi run ndiseca uchi mil. Tiin rucan sucun ra ndahvi can, ta natiin nihin run chi ra, ta cati run chi ra ti: “Vitin cua tiahvi ndico cun cha ndiseca cun chihin yu,” cati run. 


text:
Tacan, ta chahnu chiti tahan ra iti nuun run, ta cahan ndahvi ra chi run. Cati ra ti: “Na cua cundee ini cun chihin yu, ta cua tiahvi ndique cha ndiseque chihun,” cati ra chi run, 


text:
soco ña vaha cuni run cha tacan, ta tiin run chi ra, ta tihi run chi ra ve caa, vati tican cua ndoo ra nda cua nda quivi cua tiahvi ndico ra. 


text:
Tacan, ta quechaha ndundahvi xaan cuni ndihi ca ra musu ta ra, ta cuahan ra ta ra iti nuun ra chitoho ra ta ra, ta chaha ra ta ra cuenda ndihi cha ni savaha run cuu tahan ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta cana ndico ra chitoho can chi run, ta quechaha cati ra chi run ti: “Musu ndavaha ni cuun. Cha sanain ndihi cha ni ndiseca cun chihin yu, vati cahan ndahvi cun chihin yu. 


text:
Chacan cuu cha nini xaan cha cua cundahvi ini cun chi musu tahun cuhva cha ni cundahvi ini yu chihun,” cati chitoho run chi run. 


text:
Xaan xaan cuni ra chitoho can, ta chandaca ra chi run ve caa, vati ve caa iyo chi run nda cua nda quivi cua tiahvi ndico run ndihi cha ni ndiseca run chi ra. 


text:
Ta ni cuhva cua savaha ra suti iyo iti siqui andivi chihin ndo, tu ña cua cucahnu ini maan ndo chi ñivi tahan ndo chi ndihi cuii anima ndo ―cati ra Jesuu chi ra.<pb/>


text:
Tacan, ta ndihi cahan ra Jesuu tuhun can, ta quee ra ñuhun Galilea can, ta cuahan ra iti ñuhun Judea. Inga chiyo yuta Jordán cuahan ra, 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta yaha ra fariseo ta ra iti nuun ra, vati cuni ndehe ra ta ra a ña cua cahan ra Jesuu iin tuhun ña vaha, ta nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Atu chaha ley chahnu cha cua saña iin rai chi ñasihi ra yoso cuu ni? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vasi ña ta sacuaha ndo tutu Ndioo, vati cati chi ti savaha ra Ndioo cha ni chacoo iin rai chi iin ñahan nda ni xihna cuii, 


text:
ta cati ndico tucu chi ti chacan cuu cha nacoo iin rai chi sutu ra chi sihi ra, ta natahan ra chi ña cuu ñasihi ra, [ta inuun cua coo ñi,] vati cuu ñi uvi tahan, cati chi. 


text:
Chacan cuu cha cuu ñi sava ta cua iin ñivi. Chacan cuu cha na ña cua quenda tahan ñivi chi ñi cuu uvi tahan, vati ra Ndioo cuu ra cha ni satahan chi ñi ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Tu tacan cuu chi, ¿ñacu cati tuhun ra Moisee ti cua ndoyo iin tutu cha cua saña iin rai chi ñasihi ra, ta sa cua cuu saña ra chi ña? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Chaha ra Moisee cha cua saña ndo ñasihi ndo, vati ndava xaan ini ndo, soco ñavi tacan ni chacoo chi nda ni xihna. 


text:
Cati yu chihin ndo ti tu cua saña ndo ñasihi ndo, ta ña ni chacoo ña ndavaha ni chi ra rai inga chiyo, ta tu cua quihin ndo inga ñahan, cua cuu chi cuhva ni cua coo ndo ndavaha ni chi ñahan inga chiyo [cuenda ra Ndioo] ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra sacuaha chi ra ti: ―Tu tacan iyo iin rai chi ñasihi ra, vaha ca cha ña cua quihin ra chi ña ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Ña ndihi rai cua ndoo vaha cha tacan. Iyo suhva ra cua cuu ndoo vaha cuhva ni tiso ra Ndioo, 


text:
vati iyo ra rai ña cua tandaha ra, vati nda ni quivi cacu ra ña vaha caa ra. Iyo inga ra ña cua tandaha ra, vati cha nducapu ra cha cuenda tiñu satiñu ra, ta iyo tahan inga ra ña cua tandaha ra, vati ña cuni ra, vati cua satiñu ra tiñu cuenda nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. Tu cua cuu ndoo ndo vaha cha tacan, na cua ndoo ndo vaha ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Tiso ra Jesuu ndaha ra chi ve cuati (Mr. 10.13‑16; Lc. 18.15‑17) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quichi ndaca ñivi chi ve cuati, vati cua tiso ra Jesuu ndaha ra chi ve, ta cua cahan ra chi ra Ndioo cuenda ve, soco nduxaan ra sacuaha chi ra chi ñi, 


text:
ta quechaha cati ra Jesuu ti: ―Cuhva ndo cha cua yaha ve cuati iti nuin. Ña cua casi ndo nuun ñi, vati ñivi cua coo nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ta cua ve cuati can ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta taa ra ndaha ra chi ve, ta quee ra cuahan ra. Ndatuhun iin ra tivaa ricu chi ra Jesuu (Mr. 10.17‑31; Lc. 18.18‑30) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva iin ra nu iyo ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ti: ―Yoho maestru, ¿ñaan cha vaha cua savahi, ta cua coo ndito yu chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ña vaha cha nducu tuhun cun chihin yu yoso cuhva iyo cha vaha. Iin tuhun ni ra cuu ra ndacu cha vaha. Tu cua cuni cun coo ndito cun chi ra Ndioo, cua sacuinu cun cuhva cati tuhun ra nu quichi quivi ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ndico ra chi ra Jesuu ti: ―¿Ñaan tuhun cuu chacan? ―cati ra. Ta cati ra Jesuu ti: ―Tuhun ya cuu chi. Ña cua cahni ndo tahan ndo. Ña cua coo ndo ndavaha ni chi tahan ndo inga chiyo. Ña cua suhu ndo. Ña cua sandahyu ñahan ndo. 


text:
Cua sacahnu ndo chi sutu ndo chi sihi ndo. Cua cuni ndo chi ñivi tahan ndo cuhva cuni ndo suvi ni chi maan ndo ―cati ra Jesuu chi ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra tivaa can chi ra ti: ―Ndihi chacan cha sacuinu yu. ¿Ñaan ca cha cumani chihin yu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Tu cua cuni cun quee vahun, cuahan, ta xico cun ndatiñu cun, ta tindeun chi ñivi ndahvi, ta cua coo cha vaha chihun iti siqui andivi. Tacan, ta nahan. Na cua coun chihin yu icaa ni ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Nu ni chini ra tivaa can tuhun can, ta quee ra cuahan ra. Ndahvi cuni ra, vati iyo xaan ndatiñu ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti ii xaan cha cua coo ñivi ricu nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. 


text:
Cati ndico tucu yu chihin ndo ti ña cuu yaha ri camellu yavi xuu quiticu, soco ii ca cha cua yaha ñivi ricu nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Chini ra sacuaha chi ra Jesuu tuhun can, ta sa quechaha nduiyo xaan cuni ra, ta nducu tuhun ra ta ra ti: ―Tu chacan cuu chi, yoni cua cacu ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ndehe ra Jesuu nuun ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ña cuu cuenda ñivi ñuñivi, soco cuenda ra Ndioo cuu cacu ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ndico ra Pedro ti: ―Cha ni nacoo maan ndi ndihi cha ni chacoo chi ndi, ta cha chica ndi chihun icaa ni. ¿Ñaan cha cuu cha cua coo chi maan ndi? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti quivi cua nduchaa ñuhun ñuñivi ya, quivi cua tachi tuni ra cuu sehe ñivi chi ñivi ñuñivi―quivi can cua coo ndatu chi ndo, ta cua tachi tuni tahan ndo chi ndihi ñivi Israel, vati cha iyo ndo chihin yu icaa ni. 


text:
Ta ndihi ca ñivi―tu cua nacoo ñi vehe ñi chi tahan ñi chi sutu ñi chi sihi ñi chi sehe ñi chi ndatiñu ñi cha cuenda yuhu, cuaha ca cua cunda yahvi ñi, ta cua coo ndito ñi chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu. 


text:
[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua iin rai cha iyo xaan yoho chiti uva. Nahan xaan quee ra cuahan ra, ta nanducu ra chi ra cua satiñu nu iyo yoho chiti chi ra. 


text:
Nduinuun ra chi ra ta ra, vati cua satiñu ra ta ra, ta cua cuhva ra cha sacanaan ra ta ra cha iin quivi. Tacan, ta tava tiñu ra chi ra ta ra nu iyo tiñu ra. 


text:
Tacan cuu, ta quee tucu ra chitoho can caa iin cha nahan, ta ndehe ra ti iyo inga ra inda nuyahvi, ta ñahni tiñu iyo chi ra, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: “Na cua cuhun tahan ndo satiñu ndo nu iyo chiti yoho can, ta cua tiahvi yu ñaan cha cuu cha vaha,” cati ra, 


text:
Caa uhun cha cua ini xaan quee ndico tucu ra chitoho chiti yoho can, ta ndehe ra ti ni inda inga ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: “¿Ñacu inda ndo nduvi nduvi, ta ña satiñu ndo?” 


text:
ta cati ndico ra ta ra chi ra ti: “Inda ndi, vati yoni tava tiñu chi ndi,” ta cati ra chi ra ta ra ti: “Cuahan ndo nu iyo chiqui yu, [vati cua satiñu tahan ndo,]” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cua cuiso nicandi, ta cati ra chitoho can chi ra musu cuu xini ti: “Cua cana cun chi ra satiñu ya, ta cua tiahvi cun chi ra ta ra. Cua quechaha tiahvi cun chi ra queta nu ndihi, ta cua tiahvi cun chi ra ta ra nda cua nda cua sandihun tiahvi cun chi ra queta cha nahan,” cati ra. 


text:
Tacan, ta quichi ra ni quechaha satiñu hora cua cuiso nicandi, ta nihin iin iin ra yahvi ra cuhva yahvi ra satiñu nduvi nduvi. 


text:
Chacan cuu cha quichi tahan ra ni quechaha satiñu cha nahan, ta saxini ra ta ra ti cuaha ca cua nihin ra ta ra, soco nihin tahan iin iin ra ta ra cuhva can. 


text:
Quihin ra ta ra yahvi ra, soco quechaha ña vaha cuni ra ta ra, ta cahan ra ta ra siqui ra chitoho can, 


text:
ta cati ra ta ra ti: “Ra quichi chuhva ta ra―satiñu ra ta ra iin hora ni, ta cuhva tiahvi cun chi ra tiahvi tahun chi ndi, ta maan ndi―satiñu ndi nduvi nduvi, ta ihni xaan cuu,” cati ra ta ra. 


text:
Ta cati ndico ra chitoho can chi iin ra ti: “Yani, ñahni ndavaha ni ndacu i chihun, vati maun cati ti cua satiñu tahun cuhva can. 


text:
Chacan cuu cha cua nduinuun ndihi ñivi. Cua nduinuun ñivi queta iti chata chi ñivi queta iti nuun, ta cua nduinuun tahan ñivi queta iti nuun chi ñivi queta iti chata ―cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra. Cati ndico tucu ra Jesuu ti cua cuvi ra (Mr. 10.32‑34; Lc. 18.31‑34) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cha cuahan ra Jesuu iti ñuun Jerusalén, ta quee siin ra chi ra sacuaha chi ra iti can, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: 


text:
<pb/>―Vitin cuahan yo iti ñuun Jerusalén, ta cua tiin tiñu chi ra cuu sehe ñivi. Cua tiin ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu chi ra, ta cua cati ra ta ra ti cua cuvi ra cuu sehe ñivi. 


text:
Cua sayaha ra ta ra chi ra nuun ra quichi inga ñuhun, vati cua sacateni racan ta ra chi ra, ta cua cani ra ta ra chi ra, ta cua taa ra ta ra chi ra nu cruu. Tacan cua cahni ra ta ra chi ra, ta tichi uni quivi cua natacu ndico ra ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Tuhun cha nducu tuhun sihi ra Jacobo chi ra Juaan (Mr. 10.35‑45) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva sihi ra Jacobo chi ra Juaan nuun ra Jesuu. Tuhva ña chi sehe ña, ta chahnu chiti ña iti nuun ra, ta cati ña ti iyo iin cha cua ndaca ña chi ra, 


text:
ta nducu tuhun ra chi ña ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cuni cun? ―cati ra. Ta cati ndico ña chi ra ti: ―Na cua cati cun ti cua cunda tahan nduvi sehi chihun nu cua cundaca ñahan cun. Na cua cunda iin ra chiyo ndaha cuaha cun ta inga ra chiyo ndaha satin cun ―cati ña. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ñi ti: ―Ña chito ndo ñaan cha cuu cha ndaca ndo. ¿Atu cua cuu coho ndo copa cua coho yu? ―cati ra chi ñi, [soco cuenda tu ndoho cua ndehe ra cahan ra tuhun can]. Ta cati ndico ñi ti: ―Cuu. 


text:
<pb/>Ta cati ra chi ñi ti: ―Cua coho ndo copa cua coho yu, soco ñahni ndatu iyo chihin yu cha cua cuhve cha cua cunda ndo iin chiyo xiin yu inga chiyo xiin yu. Maan ra suti cua cati yoo cua nihin chacan ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta sa ni chini soho inga uchi ra sacuaha chi ra Jesuu, ta xaan xaan quechaha cuni ra ndehe ra ta ra chi racan ta ra. 


text:
Cana ra Jesuu chi ndihi ra ta ra, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Chito ndo yoso cuhva ndaca ñahan ñivi ñuñivi chi tahan ñi, vati ndurai xaan ñi. 


text:
Ñavi tacan cua savaha maan ndo. Tu ndaa ndo cuni cuu ndo iin ñivi cahnu, na cua tindee ndo chi tahan ndo sava ta cua iin musu ñi. 


text:
Cuhva can quichi ra cuu sehe ñivi. Ña nducu ra cha cua tindee ñivi chi maan ra, soco tindee ra chi ñivi, ta cua cuvi ra cuenda cuati ñivi ñuñivi ―cati ra Jesuu. Sanduvaha ra Jesuu chi uvi ra cuii nuun (Mr. 10.46‑52; Lc. 18.35‑43) 


text:
ta ndaa uvi tahan ra cuii nuun yu iti can. Chini ra ta ra tuhun cha yaha ra Jesuu, ta sa quechaha cana chaa ra ta ra. Cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Yoho ra chahnu, na cua cundahvi ini cun chihin ndi, yoho ra cuu ñivi David ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Nduxaan ñivi can chi ra ta ra, vati na cutaxin ra ta ra, soco nihin ca cana chaa ra ta ra, ta cati ndico ra ti: ―Yoho ra chahnu, na cua cundahvi ini cun chihin ndi, yoho ra cuu ñivi David ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ni chacuiñi ra Jesuu, ta cana chaa ra chi ra ta ra, ta nducu tuhun ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cuni ndo cha cua savahi chi ndo? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta quechaha ndundahvi cuni anima ra Jesuu, ta taa ra ndaha ra nuun ra ta ra, ta suvi ni hora can ndundichin vaha ndehe ra ta ra, ta ndicu ra ta ra chi ra.<pb/>


text:
Yatin cua queta ra Jesuu ta ra ñuun Jerusalén. Chacan cuu cha queta xihna ra ta ra ñuun Betfagé, ta yatin yucu Olivo caa ñuun can. Tacan, ta tava tiñu ra Jesuu chi uvi ra sacuaha chi ra, 


text:
ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuahan ndo tichi ñuun tican iti nuun ndo. Sa cua quihvi ndo ñuun can, ta cha cua ndehe ndo cha nuhni iin buru, ta iyo sehe ri chi ri. Cua ndachi ndo chi ri, ta cua quichi ndaca ndo chi ri. 


text:
Tu cua cahan ñivi chi ndo, cua cati ndo ti chini ñuhun ra chahnu chi ri, ta ña cua nducuee, ta cua tachi ndico ra chi ri ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan ni savaha ra, ta cha quichi quee tuhun cha ni cati ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra ti:<pb/> 


text:
Cua cati ndo chi ñivi ñuun Jerusalén ti<br/>cha vachi ra ndaca ñahan chi ñi.<pb/>Vii ni vachi ra,<br/>ta yoso ra iin buru.<pb/>Yoso ra chi ri chiso carga,<br/>cua cati ndo, cati ra cahan cuenda ra Ndioo can. 


text:
Quichi ndaca ra ta ra chi ri buru can chi sehe ri, ta tiso ra ta ra sahma ra ta ra chata ri, ta yoso ra Jesuu chi ri. 


text:
Tacan cuu, ta tuvi ñivi nducuiti, ta chaqui ñi sahma ñi iti nu cua yaha ra, ta inga ñi chahnda ndaha numa, ta chaqui tahan ñi chi chi iti nu cua yaha ra, [vati tacan ni sacahnu ñi chi ra]. 


text:
Cuahan ñi iti nuun ra, ta ndicu ñi iti chata ra, ta cana chaa ñi ta ñi. Cati ñi ti: ―¡Cahnu xaan rai cuu ra cuu ñivi David! ¡Na cua coo vaha ra vachi cuenda ra chahnu! ¡Na cua sacahnu tahan ndihi tatun Ndioo iyo iti siqui andivi chi ra! ―cati ñi ta ñi. 


text:
<pb/>Tacan, ta quihvi ra ñuun Jerusalén can, ta jihna cha ña chito ca ndihi ñivi ñuun can yoso savaha ñi cha nduiyo ñi chi ra, ta quechaha nducu tuhun ñi chi tahan ñi ti: ―¿Yoo rai cuu rahya? ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ñivi can ti: ―Ra Jesuu cuu ra, ta vachi ra iti ñuun Nazaret cha iyo cuenda ñuhun Galilea. Ra cahan cuenda ra Ndioo cuu ra ―cati ñi ta ñi. Sacu‑ii ra Jesuu ve ñuhun cahnu can (Mr. 11.15‑19; Lc. 19.45‑48; Jn. 2.13‑22) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihvi ra Jesuu tichi cora soco ndavi ve ñuhun cahnu can, ta tava ndaa ra ndihi ñi sata chi ndihi ñi xico tican. Sanduva ra mesa ñivi sama xuhun, ta sanduva tahan ra tayu ñivi xico chi ri ndivi, 


text:
ta cati ra chi ñi ta ñi ti: ―Cha cati tutu Ndioo ti vehe ra Ndioo cuu iin vehe nu cua cahan ñivi chi ra, cati chi, soco cha ni savaha maan ndo cha cuu chi iin vehe nu nducuiti run ñasuhu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva ñivi cuaa, tuhva ñivi coho nu iyo ra Jesuu tichi cora soco ndavi ve ñuhun can, ta sanduvaha ra chi ñi ta ñi. 


text:
Ndehe ra sutu chahnu can chi ra sacuaha ley chahnu ti cha cahnu xaan ni savaha ra Jesuu, ta cha cana chaa tahan ñi cuati cha iyo ve ñuhun, ta cati ñi cuati can ti na cua sacahnu ñi chi ra cuu ñivi ra David, cati ra ta ra. Tacan, ta quechaha nduxaan ra sutu can chi ra sacuaha ley can, 


text:
ta nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―¿Atu chini cun tuhun cha cahan ra ta ra? ―cati ra ta ra. Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Chini yu tuhun can, soco vasi ña ta sacuaha ndo nu cati tutu Ndioo cuenda yu ti:<pb/>Cua sacahnu ñi cuati chihin ra,<br/>ta cua sacahnu tahan ve ni chaxi chihin ra, cati chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta nacoo ra chi ra ta ra, ta quee ra ñuun can, ta cuahan ra iti ñuun Betania, ta quixi ra tican. Cahan ra Jesuu chi yutun tusihva tiñi, vati ñahni chiti chi iyo (Mr. 11.12‑14, 20‑26) 


text:
<pb/>Tuvi inga quivi, ta ni nahan vihi, ta cuahan ndico ra Jesuu iti ñuun Jerusalén, ta chisoco ra. 


text:
Ndehe ra iin yutun tusihva tiñi iti nu yaha ra, ta tuhva ra nu iyo chi, soco ñahni chiti chi iñi. Ndaha ni chi iyo. Tacan, ta quechaha cati ra chi maan yutun can ti: ―Ña cua coo ca chiti cun ndihi ni quivi ―cati ra chi run. Ta quii xaan neti maan yutun can. 


text:
Chacan ndehe ra sacuaha chi ra Jesuu, ta iyo xaan cuni ra ta ra, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Yoso neti yutun can cha quii quii ni? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti tu cua cuinu ndicha ini ndo chi ra Ndioo, tu ña cua saxini ndo, cua cuu savaha tahan ndo cuhva tahan yutun can, ta cua cuu savaha ndo cha ii ca. Cua cuu cati ndo chi yucu ya ti cua cuachiyo chi, ta cua cuhun chi tichi tañuhun, ta tacan ni cua cuu chi. 


text:
Ndihi cha cua cahan ndahvi ndo chi ra Ndioo, cua nihin ndo, tu cua cuinu ini ndo cha cua cuu savaha ra chi chi ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Iyo ndatu chi ra Jesuu (Mr. 11.27‑33; Lc. 20.1‑8) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan tucu ra Jesuu ve ñuhun. Sa quihvi ra tichi cora soco ndavi can, ta tuhva ra sutu chahnu chi ra chanihin nu sacuaha ra chi ñivi can, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―Cua cati cun ndaa cuu nu ni nihun ndatu cha ni savahun ndihi cuhva can. ¿Yoo chaha ndatu can chihun? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua nducu tuhin iin tuhun chihin ndo. Tu cua cati ndico ndo chihin yu, cua cati ndico tahan yu chihin ndo yoso iyo ndatu chihin yu cha savahi chacan. 


text:
¿Yoo chaha ndatu chi ra Juaan cha sacuanduta ra chi ñivi? ¿Atu chaha ra iyo iti siqui andivi ndatu chi ra a chaha ñivi ñuñivi ndatu chi ra? ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Tacan cuu, ta quechaha nanducu xini ra chi tahan ra. Cati ra chi tahan ra ti: ―Tu cua cati yo ti ra iyo iti siqui andivi chaha ndatu chi ra Juaan, cua nducu tuhun ra chi yo ñacu ña chinu ini yo cha cahan ra. 


text:
Tu cua cati yo ti chaha ñivi ñuñivi ndatu chi ra, cua cuyuhvi yo chi ndihi ñivi ya, vati cati ñi ti ra cahan cuenda Ndioo cuu ra Juaan can ―cati ra chi tahan ra. 


text:
<pb/>Chacan cuu cha cati ndico ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Ña chito ndi. Ta cati ndico maan ra chi ra ta ra ti: ―Ta ni cuhva ña cua cati yu yoso ni nihin yu ndatu cha savahi chacan ―cati ra Jesuu. Cahan ra Jesuu cuhva ti iyo iin rai, ta iyo uvi sehe ra 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sutu chahnu chi ra chanihin:] ’Cua cati ndo yoso cuhva saxini ndo. Iyo iin rai, ta iyo uvi tahan sehe ra. Tuhva racan nu iyo ra chanihin, ta quechaha cati ra ti: “Sehu, cuahan vitin, ta satiñu cun nu iyo itu yo,” cati ra, 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ra chahnu can nu iyo inga sehe ra, ta ini tuhun cahan ra chi ra, soco cati ndico ra ti: “Ña cuhin,” soco inga hora saxini ndico tucu ra, ta cuahan ra, [vati cua satiñu ra]. 


text:
¿Ndaa ra cuu ra ni savaha cuhva cuni sutu ra? ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Ra luhu ca cuu ra ―cati ra ta ra. Ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti cua yaha ra satiahvi chi ñahan ndacu ndavaha ni iti nuun ndo, ta sa cua cundee quihvi ñi nu cua cundaca ñahan ra Ndioo. 


text:
Tacan cati yu, vati quichi ra Juaan nu iyo ndo, ta cati tuhun ra yoso cuhva cua coso vaha anima ñivi chi ra Ndioo, ta ña chinu ini ndo cuhva cahan ra, soco ñahan ndacu ndavaha ni chi ra satiahvi―ñican chinu ini cha cahan ra. Ndehe ndo cha chinu ini ñi cha cahan ra, soco ña saña ihni ndo cuati ndacu ndo, ta cuinu tahan ini ndo chi ra. Cahan ra Jesuu cuhva ra savaha iin ndavaha ni (Mr. 12.1‑12; Lc. 20.9‑19) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi racan ta ra:] ’Cua tasoho ndo inga cuhva. Iyo iin rai. Chitoho cuu ra, ta tachi ra yava yoho chiti uva. Chasi ra cora, ta nañu ra nu yavi cua quee nduta chiti uva can, ta chaqui ndaa ra nu cua coo ra cua cumi chi chi. ’Tacan cuu, ta nducu ra yoo ra cua cumi nuun chi chi, ta chaha nuun ra chi chi chi ra, ta quee iti ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta quivi cha iyo vaha chiti can, ta tava tiñu ra chitoho can chi musu ra, vati cua cuhun ra ta ra nu iyo ra quihin nuun ñuhun can, vati cua quihin ra musu chiti chi cha iyo chi maan ra cuu chitoho ra. 


text:
Tacan, ta quihin run ni ndoo cumi ñuhun can chi musu chitoho can, ta cani run chi iin ra. Chahni run chi inga musu ra, ta cani run yuu chi inga ra. 


text:
Tava tiñu ndico tucu ra chitoho can chi inga musu ra. Tuvi musu ra tava tiñu ra, soco ta ni cuhva savaha run satiñu nu ñuhun can. 


text:
<pb/>’Queta quivi tava tiñu tahan ra chitoho can chi sehe ra nu iyo run, vati cati maan chitoho can ti: “Cua sacahnu run chi sehi,” 


text:
soco ndehe run ti cha vachi sehe ra, ta quechaha cati run chi tahan run ti: “Sehe chitoho ñuhun ya vachi. Cua cahni yo chi rahya, ta cua ndoo cha iyo chi ra chihin yo,” cati run ta run. 


text:
Hora cua queta ra cuu chitoho can ¿ñaan cha cuu cha cua savaha ra chi run satiñu nu ñuhun can? ―cati ra Jesuu chi ra sutu chahnu can chi ra chanihin can. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Cua cahni ra chi run savaha ndavaha ni can, ta cua nducu ra inga ra cua satiñu nu ñuhun can, ta cua cuhva racan chiti cha cua coo chi ra chitoho can quivi cua cuti chi ―cati ra ta ra chi ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Atu ña sacuaha ndo cha cati tutu Ndioo? Cati chi ti:<pb/>Iyo iin yuu,<br/>ta cati ra sandaa vehe ti ña vaha chi,<br/>soco yuu can cha cuu yuu cahnu tutu vehe.<pb/>Chacan ni savaha ra chahnu,<br/>ta vaha xaan cuni ñivi ndehe ñi chi chi, cati tutu Ndioo. 


text:
Chacan cuu cha cati yu chihin ndo ti ña cua cuu ca quihvi maan ndo nu cua cundaca ñahan ra Ndioo, soco cua cuu quihvi ñivi ndacu cha vaha ndicha cuenda ra Ndioo. 


text:
Tu ña cua cuu quihin cuenda ñivi chi ra cuu sava ta cua yuu can, cua ndoyo ñuhun ñi. Tu ña cua cuu quihin cuenda ñi chi ra, cua cutuni ndicha ñi ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Chini soho ra sutu chahnu can chi ra fariseo can cuhva can, ta chito ra ta ra ti cahan ra Jesuu tuhun can cuenda ra ta ra. 


text:
Cuni ra ta ra tiin ra chi ra, soco yuhvi ra ta ra chi ñivi can, vati iin ra cahan cuenda ra Ndioo cuu ra Jesuu cuni ñi.<pb/>


text:
Cahan ndico tucu ra Jesuu chi ra inga chaha. Suvi ni chi cuhva cahan ra chi ra ta ra, ta cati ra ti: 


text:
<pb/>―Nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua iin rai cumi tiñu. Savaha ra iin vico cha cua tandaha sehe rai ra, 


text:
ta tava tiñu ra chi musu ra, vati cua cana ra chi ñivi ni cana ñahan ra cumi tiñu can, vati cha queta hora cua nducahnu vico can, soco ña cuni ñi cuhun ñi. 


text:
Tava tiñu tucu ra chi inga musu ra, ta cati ra chi ra ta ra ti: “Cua cati ndo chi ñivi cha ni cana ñahin ti cha iyo vaha cha cua cachi ñi. Cha chihi ri sundiquin ta ri, ta cha tiso vahi ndihi chi. Na cua sacahnu tahan ndo vico, cua cati ndo,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, soco ña quihin ñi cuenda, ta cuahan ñi nu iyo tiñu maan ñi. Iin ra cuahan chiqui ra, ta inga ra cuahan nu iyo tiñu ra, 


text:
Tacan cuu, ta nduxaan ra cumi tiñu can, ta tachi ra sandaru, ta chahni ra sandaru ta ra chi ñivi chahni can, ta chahmi ra ta ra ñuun ñi. 


text:
Tacan, ta quechaha cati ndico ra cumi tiñu can chi musu ra ti: “Cha iyo vaha cha cua cachi ñi, soco ña cuni quichi ñivi cha ni cana ñahin. 


text:
Chacan cuu cha cua cuhun ndo vitin, ta iti yu ñuun cua cuhun ndo, ta cua cana ndo chi ndihi ñivi cuatahan tahan ndo. Na cua quichi ñi vico ya,” cati ra. 


text:
Tacan, ta quee ra musu can cuahan ra. Cuahan ra ndihi iti, ta quichi ndaca ra ta ra chi ndihi ñivi nanihin ra ta ra. Chandaca ra chi ñivi vaha, ta chandaca tahan ra chi ñivi ndavaha ni. Tacan cuu, ta ña cutahan ca ñivi nu sacahnu ñi vico can. 


text:
<pb/>’Tacan cuu, ta quihvi tahan ra cumi tiñu can, ta ndehe ra chi ndihi ñivi nducuiti. Ndehe ra ti cha iyo tahan iin rai, ta ña ndichin ra sahma cha iyo cuenda vico can, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ti: “Yoho yani, ¿yoso cuhva quihvi cun, ta ñacu ñahni sahma vico ndichin cun?” cati ra, ta taxin taxin ndaa racan. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra cumi tiñu can chi ra cuu musu ra ti: “Cua cuhni ndo ndaha ra. Cua cuhni ndo chaha ra, ta cua tava ndaa ndo chi ra nu naan. Tican cua ndehe ñivi tu ndoho, ta cua ndahyu chaa ñi,” cati ra. 


text:
Tuvi ñivi cana ñahan ra Ndioo, soco suhva ñi nacachi ra ―cati ra Jesuu. Cahan ra Jesuu cuenda xuhun ñuhun (Mr. 12.13‑17; Lc. 20.20‑26) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra fariseo ta ra cuahan ra, ta nducu ra ta ra cuhva, vati cuni ra ta ra cha cua cahan ra Jesuu iin cha ndavaha ni. 


text:
Tava tiñu ra ta ra chi ra inda naan chi ra. Tava tiñu tahan ra chi ra inda naan chi ra Herode, ta cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Yoho maestru, chito ndi ti rai ndicha cuun, ta sanahan ndicha cun iti Ndioo, ta quihin cuenda cun chi ndihi ñivi, vati ña sahun cuenda yoo ñi cuu ñi. 


text:
Chacan cuu cha cua cati cun chi ndi yoso cuhva saxini cun. ¿Atu vaha cha tiahvi ndi xuhun ñuhun chi ra César ra ndaca ñahan chi yo cuenda ñuun Roma a ña vaha? ―cati ra ta ra chi ra. 


text:
<pb/>Chito ra Jesuu ti ña vaha saxini ra ta ra, ta sa quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Rai uvi yaa cuu ndo. ¿Ñacu cuni ndehe ndo a ña vaha cua cati ndique tuhun can? 


text:
Sanahan ndo chihin yu ñaan xuhun tiahvi ndo chacan ―cati ra. Tacan cuu, ta quichi ndaca ra ta ra iin xuhun denario chi ra, 


text:
ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Yochi xini ndiso chi ihya? ¿Yochi sivi ndiso tahan chi ihya? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Chi ra ndaca ñahan chi yo cuu chi ―cati ra ta ra chi ra. Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Chacan cuu cha chi racan cua cuhva ndo cha cuu chi ra, ta chi ra Ndioo cua cuhva ndo cha cuu chi maan ra. 


text:
<pb/>Nu chini ra ta ra tuhun can, ta iyo xaan cuni ra, ta quee ra ta ra cuahan ra. Nducu tuhun ra ta ra yoso cuhva cua natacu ndico ñivi (Mr. 12.18‑27; Lc. 20.27‑40) 


text:
<pb/>Suvi ni quivi can tuhva tahan ra saduceo ta ra nuun ra Jesuu. Racan cuu ra cati ti ñahni cha cua natacu ndico ñivi ndii, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu ti: 


text:
<pb/>―Yoho maestru, cha cati ra Moisee tiempu chahnu ti tu cua cuvi iin rai, ta ñahni sehe ra chacoo, cua quihin yani ra chi ñasihi ra, ta cua coo ra chi ña, ta tacan cua coo sehe ña cha cuenda ra ndii yani ra. 


text:
Ni chacoo ucha tahan ra nuun iyo ndi. Mani yani ra ta ra, ta ra cuu ra chanihin―tandaha ra, ta chihi ra. Nacoo ra ñasihi ra chi ra yani ra, vati ñahni sehe ra chacoo, 


text:
ta ra cuu ra uvi can quihin chi ña, soco ta ni cuhva ñahni sehe ra chacoo, ta ni chihi tahan ra. Tacan ni savaha ra nda cua nda ni ndihi ra ta ra ni chihi. 


text:
Ta vitin cua cati cun. ¿Yochi ñasihi cua cuu ña quivi cua natacu ndico ñivi ndii, vati chacoo ña chi ndihi ucha ra? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra saduceo can ti: ―Ña nihin ndo cuhva, vati ña chito ndo yoso cuhva cati tutu Ndioo, ta ni ña chito ndo ti iyo tu ndee ini chi ra Ndioo, [ta cuu savaha ra cuhva cuni ra]. 


text:
Quivi cua natacu ndico ñivi ndii ña cua nducu ra rai cha cua coo ñasihi ra, ta ni ña cua cuni ñi ñahan tandaha ñi, soco cua cuu ñi cuhva cha iyo tatun Ndioo cha iyo iti siqui andivi, 


text:
ta cuenda cha cua natacu ndico ñivi ndii―vasi ña ta sacuaha ndo cuhva cati ra Ndioo chi ndo. Cati ra ti 


text:
maan ra Ndioo cuu ra, ta sacahnu ra Abraham chihin ra. Sacahnu ra Isaac chihin ra, ta sacahnu tahan ra Jacob chihin ra, cati ra. [Chacan cuu cha chito yo cha natacu ndico ñivi ndii,] vati iyo ndito ndico ra ta ra, ta sacahnu ra chi ra Ndioo. Ña cuu sacahnu ñivi ndii chi ra ―cati ra Jesuu chi ra saduceo ta ra. 


text:
<pb/>Chini ñivi tuhun can, ta iyo xaan cuni ñi cha chini ñi tuhun sacuaha ra Jesuu, [vati sacanaan ra chi ra saduceo can]. Cati tuhun ra Jesuu ñaan tuhun cuu cha cahnu ca (Mr. 12.28‑34) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chito ra fariseo ta ra ti ña nihin ra saduceo ta ra cuhva cua cati ndico ra ta ra chi ra Jesuu, ta nducuiti ra fariseo can nu iyo ra Jesuu, 


text:
ta quechaha nducu tuhun iin ra sacuaha ley chahnu can, vati cuni ndehe ra ta ra a ña cua cahan ra Jesuu iin tuhun ña vaha. Chacan cuu cha nducu tuhun ra chi ra Jesuu ti: 


text:
<pb/>―Yoho maestru, ¿ñaan cha cuu tuhun cahnu ca cuenda ley chahnu cha ni cati tuhun ra Moisee? ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cua cuni ndo chi ra chahnu Ndioo chi ndihi cuii cha iyo chi ndo. Cua coo ndo chi ra chi ndihi cuii anima ndo, ta cua coo ndo chi ra chi ndihi cuii cha chini tuni cha iyo chi ndo. 


text:
Ta ni cuhva iyo cha cuu cha uvi, vati cua cuni ndo chi ndihi ñivi cuhva cuni ndo suvi ni chi maan ndo. 


text:
Nduvi tahan tuhun ya cuu cha cati ndihi tutu Ndioo ―cati ra chi ra ta ra. Cati ra Jesuu ñaan tata cuu ra cuu Cristo (Mr. 12.35‑37; Lc. 20.41‑44) 


text:
Cati ra ti: ―¿Yoso saxini ndo cuenda ra cuu Cristo ra tava tiñu ra Ndioo? ¿Ñaan tata cuu ra? ―cati ra chi ra ta ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Tata ra David cua cuu ra Cristo quivi cua quichi ra. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun tucu ra chi ra ta ra ti: ―Tu chacan cuu chi, ¿yoso chaha ra Tati Ndioo tu ndee ini chi ra David, ta cati ra ti chitoho ra cuu ra cuu Cristo can?, vati cati ra David can ti:<pb/> 


text:
Cati ra chahnu Ndioo chi ra cuu chitoho ra David ti<pb/>[cua cuhva ra ndatu chi ra,]<br/>vati cua cunda ra chiyo ndaha cuaha ra Ndioo,<pb/>[ta cua cuhva ra tu ndee ini chihin ra,]<br/>ta cua sacanaan ra chi ndihi ñivi cuxaan ini chihin ra, cati ra Ndioo cuenda ra cuu Cristo, cati ra David tiempu chahnu. 


text:
Ni cati ra David can ti chitoho ra cuu ra Cristo. ¿Yoso cuu ra Cristo tata ra David iti nuun, [tu iyo ra tiempu chahnu]? ―cati ndico tucu ra Jesuu chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta ña ni cuu cahan ndico ni iin ra chi ra, ta ni ña cuni ca ra ta ra nducu ra cuhva cha cua nducu tuhun ra inga tuhun chi ra Jesuu nda ni quivi can nda cua nda iti nuun.<pb/>


text:
ta cati ra ti: ―Chito maan ra fariseo chi ra sacuaha ley chahnu ñaan cha cuu tuhun ni cati tuhun ra Moisee. 


text:
Chacan cuu cha na cua sacuinu ndo ndihi cha cahan ra, soco ña cua savaha ndo cuhva ndacu maan ra, vati cati tuhun vaha ra, soco ña ndacu ra cuhva can. 


text:
Savaha ra ta ra ndihi cha savaha ra, vati cuni ra ta ra cha cua ndehe ñivi yoso cuhva ndacu ra. Chacan cuu cha nahnu xaan letra tuhun Ndioo ndiso ra xini ra, nahnu xaan letra tuhun Ndioo ndiso ra ndaha ra, ta nani xaan yuhva iyo yu sahma ra savaha ra ta ra. 


text:
Cuni xaan ra ta ra cunda ra tayu vaha ca nu nducuiti ñivi, ta cha sacahnu tahan ñi vico. Cuni xaan ra ta ra cunda tahan ra tayu vaha ca ve ñuhun. 


text:
Cuni xaan ra ta ra cha cua sacahnu ñivi chi ra nuyahvi, ta cuni tahan ra ta ra cha cua cati ñivi ti maestru vaha cuu ra. 


text:
<pb/>’Ña cua nducu ndo cha cua cati ñivi ti maestru cuu ndo, vati iin tuhun ni ra cuu maestru, ta ini ñivi cuu ndihi ndo. 


text:
Ña cua nducu ndo cha cua cati ñivi ti sutu cuu ndo ihya nu ñuhun ñuñivi ya, vati iin tuhun ni ra cuu sutu yo, ta iyo ra iti siqui andivi. 


text:
Ña cua nducu ndo cha cua cati ñivi ti chitoho cuu ndo, vati iin tuhun ni ra Cristo ndaca ñahan chi ndo. 


text:
Tu cua nducu ñivi cha cua cuu ñi ñivi cahnu, cua savaha ra Ndioo cha cua ndoo ndahvi ñi, ta tu cua cuu ndo ñivi ndahvi, cua savaha ra Ndioo cha cua cuu ndo ñivi cahnu. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati ña chaha ndo cha cua coo ñivi nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi. Ña cuni maan ndo coo ndo nu cua cundaca ñahan ra, ta ni ña chaha ndo cha cua coo ñivi cuni coo nu cua cundaca ñahan ra. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati suhu ndo ndatiñu ñi ñahan ndahvi, ta nahan xaan cahan ndo chi ra Ndioo, vati cuni ndo cha cua ndehe ñivi cha ndacu ndo. Chacan cuu cha cahnu ca tu ndoho cua coo chi ndo. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati cani xaan chahan ndo cha nanducu ndo cha cua quihvi iin ñivi cuenda maan ndo. Sa quihvi ñi cuenda ndo, ta savaha ndo cha cahnu ca tu ndoho cua ndehe ñi nu cua cutuni ñi, ta ñavi ca sa maan ndo. 


text:
<pb/>’Ndioho, sava ni ta cua ra cuaa cuu ndo, ta ndaca ndo chi ñivi. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati cati ndo ti ñahni tuhun tu cua cahan rai ñivi, ta cua xita ñi tuhun ve ñuhun, soco tu cua cahan rai ñi, ta cua xita ñi tuhun xuhun cuaan iyo tichi ve ñuhun, nini xaan cha cua savaha ñi cuhva cati ñi, [vati ii ca chacan,] cati ndo. 


text:
Sava ni ta cua rai cuaa cuu ndo, vati ña chito ndo ti cha cahnu ca cuu ve ñuhun can, vati cuenda chacan nduii xuhun cuaan cha iyo tichi chi. 


text:
Cati tahan ndo ti ña nini cha cua cahan rai ñivi, ta cua xita ñi tuhun mesa nu samani ñivi chi ra Ndioo, soco tu cua xita ñi tuhun cha tiso ñi nu mesa can, ta samani ñi chi ra Ndioo, nini xaan ca cha cua savaha ñi cuhva cati ñi. 


text:
Sava ni ta cua ra cuaa cuu ndo, vati ña chito ndo ti cha cahnu ca cuu mesa can, vati cuenda chacan nduii cha samani ñivi chi ra Ndioo. 


text:
Chacan cuu cha tu cua cahan rai ñivi, ta xita ñi tuhun mesa can, cua xita ñi tuhun mesa can chi ndihi cha yoso nuun chi. 


text:
Tu cua xita ñivi tuhun ve ñuhun can, cua xita ñi tuhun maan ve ñuhun can chi maan ra Ndioo ra iyo tichi chi. 


text:
Tu cua xita ñivi tuhun iti siqui andivi, cua xita ñi tuhun nu iyo ra Ndioo, ta cua xita ñi suvi ni tuhun maan ra. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati iin cuhva luhu ndihi yucu cha tachi ndo samani ndo chi ra Ndioo, ta ña saxini ndo cuenda cha nini ca. Ña saxini ndo yoso cua savaha ndo cha vaha ndicha. Ña nducu ndo cuhva cha cua cundahvi ini ndo chi ñivi tahan ndo. Ña chinu ini ndo chi ra Ndioo. Nini cha cua samani ndo iin cuhva cha cuu ndatiñu ndo chi ra Ndioo, soco nini ca cha cua savaha ndo cha vaha ya. 


text:
Ra cuaa cuu ndo, ta cuni cundaca ndo chi ñivi. Sacuinu ndo cha ñahni yavi ndaa, ta ña sacuinu ndo cha iyo ca yavi ndaa. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, rai uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati nacata ndo chata yachin ndo. Nacata ndo chata coho ndo, soco ña ndoo tichi chi, vati suhu ndo, ta ña cumi ndo chi ndo. 


text:
Ndioho ra fariseo, ra cuaa cuu ndo. Xihna ca cua nacata ndo tichi yachin ndo, vati tacan cua ndundoo tahan chata chi. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati cuu ndo sava ni ta cua iin ñaña cuichin can. Taqui xaan ndehe chata chi, soco tichi chi ñuhun iquin ndii, ta quini xaan caa. 


text:
Cuhva can iyo maan ndo. Ndehe ñivi cuhva ndacu ndo, ta saxini ñi ti rai cuiti vaha cuu ndo, soco mani ndavaha ni saxini ndo chi anima ndo. Rai uvi yaa cuu ndo. 


text:
<pb/>’Ndioho ra fariseo, ndioho ra sacuaha ley, ra uvi yaa cuu ndo. Tu ndoho cua ndehe ndo, vati chaqui ndaa ndo ñaña ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, ta sandutaqui ndo chi chi, 


text:
ta cati ndo ti tu cha iyo ndo quivi iyo ñivi ndo tiempu chahnu, ña cua savaha ndo cuhva ni savaha ñi. Ña cua cahni ndo chi ra ni cahan cuenda ra Ndioo, cati ndo. 


text:
Chacan cuu cha suvi ni maan ndo cuu testigu ti ña vaha iyo ndo. Suvi ni maan ndo cuu ñivi ra ni chahni chi ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, 


text:
<pb/>’Ñivi ndavaha ni cuu ndo. Sava ta cua ri coo cuu ndo, [vati mani ndavaha ni ndacu ndo]. Ña cua cacu ndo nu cua cutuni ñivi nu cayu ñuhun iti andaya. 


text:
Chacan cuu cha tava tiñu yu chi ra cahan cuenda ra Ndioo chi ra nditi xini cuenda ra Ndioo chi ra sacuaha tuhun Ndioo. Nu iyo ndo tava tiñu yu chi ra ta ra, ta iyo ra cua taa ndo nu cruu, ta iyo ra cua cahni ndo. Iyo ra cua cani ndo tichi ve ñuhun ndo, ta cua cundicu ndo chi ra ta ñuun ta ñuun. 


text:
Chacan cuu cha cua cutuni maan ndo cuenda ndihi ra chahni ñivi nda ni cha chihi ra Abel ra iyo cuiti vaha nda ni cha chihi ra Zacaría sehe ra Berequía. Tiempu chahnu cha ni chahni ñivi ndo chi racan mahñu nu iyo mesa nu samani ñivi chi ra Ndioo ta yu ve ñuhun. Cuenda ndihi racan cua cutuni ndo. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti cuenda ndihi cuati can cua cutuni ñivi judío cha iyo vitin. Ndahvi cuni ra Jesuu cuenda ñivi ñuun Jerusalén (Lc. 13.34‑35) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu:] ’Ndioho ñivi ñuun Jerusalén, chahni ndo chi ra ni cahan cuenda ra Ndioo, ta chi yuu cani ndo chi ra tava tiñu ra Ndioo. Cuaha chaha ni cuni yu sacuende chi ndo cuhva sacuenda ri tiñuun chi sehe ri, ta tixehe ri sehe ri tichi ndichin ri. Cuni yu sacuenda yu chihin ndo, soco ña cuni maan ndo. 


text:
vati cati yu chihin ndo ti ña cua ndehe ca ndo chihin yu nda cua nda quivi cua cati ñivi ti vaha xaan rai cuu ra quichi cuenda ra chahnu, cua cati ñi ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta quee ra Jesuu tichi cora soco ndavi ve ñuhun, ta cuahan ra, ta tuhva ra sacuaha chi ra nu cuahan ra, ta quechaha sanahan ra ta ra chi ra ti taqui xaan iyo ndihi vehe iyo tichi cora soco ndavi can, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ndehe ndo ndihi vehe can. Cati ndicha yu chihin ndo ti ña cua ndoo iin yuu siqui tahan chi, vati ndihi cuii chi cua tani ―cati ra. Cati ra Jesuu yoso cuhva cua cundihi quivi (Mr. 13.3‑23; Lc. 21.7‑24; 17.22‑24) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni chacunda ra Jesuu yucu Olivo can. Iyo ra chi ra sacuaha chi ra ni, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―Na cua cati cun chihin ndi ndaa quivi cua coo chacan. ¿Ñaan cuhva cua coo, ta cua quichi ndico tucu cun? ¿Ndaa quivi cua cundihi quivi ya? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua saha ndo cuenda, coto cua sandahyu ñahan ñivi chi ndo, 


text:
vati tuvi ñivi cua quichi, ta cua cati ñi ti quichi ñi cuenda yu. Cua cati ñi ti maan ñi cuu ra Cristo, ta tava tiñu ra Ndioo chihin ñi, cua cati ñi, ta tuvi ñivi cua ndoyo ñuhun. 


text:
Cua cati ñivi ti cha iyo cuati, ta cua cati tahan ñi ti ni cua coo cuati. Ña cua cuyuhvi ndo, vati tacan ni cua coo chi, soco ña ta cundihi quivi ya. 


text:
Cua cani tahan ñivi iin ñuun chi ñivi inga ñuun. Cua cani tahan ñivi iin ñuhun chi ñivi inga ñuhun. Cua coo tama, ta cua taan nini cahnu nu ñuhun ñuñivi. 


text:
<pb/>’Tacan cuu, ta cua tiin ñivi chi ndo, ta cua cundaca ñi chi ndo nuun ra cumi tiñu, ta cua ndehe ndo tu ndoho, ta cua cahni ñi chihin ndo. Cua cuxaan ini ndihi ñivi chihin ndo, vati iyo ndo cuenda yu. 


text:
Tacan cuu, ta cua ndoyo ñuhun tuvi ñivi, ta cua xico tuhun ñivi chi ndo, ta cua cuxaan ini ñi chi ndo. 


text:
Tuvi xaan ra cua sandahyu ñahan chi ñivi, vati cua cati ra ti cuenda ra Ndioo cati tuhun ra, ta tuvi ñivi cua ndoyo ñuhun. 


text:
Cua coto ndihi ñivi, vati nini cahnu ñuhun ñuñivi ya cua queta tuhun vaha ya tuhun yoso cuhva cua cundaca ñahan ra Ndioo, ta sa cua cundihi quivi ya. 


text:
<pb/>’Chacan cuu cha cua queta quivi cua ndehe ndo ti cha indi run sacaquini tichi ve ñuhun ii, ta sandoyo ñuhun run cuhva ni cati ra Daniel ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu. Na cua cutuni ini ndihi ndo sacuaha tuhun ya. 


text:
Tu iyo ñi xini vehe, ña cua quihvi ca ñi tichi vehe ñi, vati cua tava ñi ndatiñu ñi, soco quii xaan cua cunu ñi. 


text:
Tu ndoho cua ndehe ñivi ñahan ñuhun sehe quivi can. Tu ndoho cua ndehe tahan ñivi ñahan chaxi sehe quivi can. 


text:
Na cua cahan ndahvi ndo chi ra Ndioo ti ña cua coo cha cua cunu ndo tiempu vichin, ta ni ña cua coo chi iin quivi sábadu [quivi ndaa tatun ñivi cuenda ley], 


text:
vati quivi can cua coo iin tu ndoho cahnu. Ña ta ndehe ñivi tu ndoho cuhva can nda ni xihna cuii quivi ni tuvi ñuhun ñuñivi ya nda cua nda vitin, ta ni ña cua coo tu ndoho cuhva can iti nuun ca. 


text:
Tu ña cua sandihi ra Ndioo quivi can, yoni cua cundee cacu, soco cua sandihi ra Ndioo quivi can cuenda ñivi cha ni nacachi ra. 


text:
<pb/>’Tu cua cati ñivi chi ndo quivi can ti jihna ihya inda ra Cristo a cua cati ñi ti ican inda ra Cristo, ña cua cuinu ini ndo cha cahan ñi, 


text:
vati cua coo ra cua sandahyu ñahan. Cua cati ra ta ra ti ra Cristo cuu ra, ta cua cati inga ra ta ra ti ra cahan cuenda ra Ndioo cuu ra. Cuhva cahnu xaan cua savaha tahan ra ta ra, vati tacan cua nducu ra ta ra cuhva cha cua sandahyu ñahan ra chi ñivi Ndioo, tu cua cuu. 


text:
Tu cua cati ñivi chi ndo ti iyo ra tichi cuhu, ña cua cuhun ndo. Tu cua cati ñi ti indi xehe ra tichi vehe, ña cua cuinu ini ndo cha cahan ñi. 


text:
Ña cua cuinu ini ndo, vati cuhva quehni tachan, ta ndundichin niniin iti siqui andivi―cuhva can cua quichi ra cuu sehe ñivi. 


text:
[Quivi cua cutuni ñivi cua quichi racan,] cuhva nducuiti ri tachii nu ndoyo ñuhun ri quiti cuhu. Cua quichi ra cuu sehe ñivi (Mr. 13.24‑37; Lc. 21.25‑33; 17.26‑30, 34‑36) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Cua yaha tu ndoho quivi can, ta sa cua ndahva ri nicandi. Ña cua ndundichin ca ri yoo can, ta cua quehni ri tiñu iti siqui andivi. Tacan cua ndoyo ñuhun ndihi cuii cha iyo iti siqui andivi. 


text:
Tacan cuu, ta cua coo seña ti cua quichi ra cuu sehe ñivi iti siqui andivi cua ndehe ñivi, ta sa cua coo tu cuihya ini chi ñivi ndihi ñuun iyo nu ñuhun ñuñivi, ta cua ndehe ñi ti vachi ra cuu sehe ñivi tichi vico iti siqui andivi. Tacan cua ndehe ñi ti iyo xaan tu ndee ini chi ra, ta taqui xaan ra cuu. 


text:
Cua tivi ra tatun Ndioo cutu ra, ta sa cua tava tiñu ra cuu sehe ñivi can tatun Ndioo ta ra, ta cua sacuiti ra ta ra chi ñivi ni nacachi ra Ndioo nini cahnu ñuhun ñuñivi ya. 


text:
<pb/>’Na cua cutuni ini ndo, vati chito ndo yoso cuhva iyo yutun tusihva tiñi. Chito ndo ti tucu tiempu cha vachi quivi cua nduyuta yutun can, ta cua cana ndaha chi. 


text:
Ta ni cuhva quivi cua ndehe ndo ndihi cha cati yu chihin ndo vitin―quivi can cua coto ndo ti cha yatin cua quichi ra cuu sehe ñivi. 


text:
Cati ndicha yu chi ndo ti ña cua cuvi ndihi ñivi cha iyo vitin nda cua nda cua coo ndihi cha cati yu. 


text:
<pb/>’Yoni chito ndaa quivi cua cuu chacan. Yoni chito ñaan hora cua cuu chi. Ña chito ra tatun Ndioo iyo iti siqui andivi, ta ni ña chito sehe ra Ndioo chacan. Iin tuhun ni ra Ndioo chito. 


text:
<pb/>’Cuhva cha cuu chi quivi ni chacoo ra Noé―cuhva can cua cuu chi quivi cua quichi ra cuu sehe ñivi. 


text:
Quivi can ña ta coo tu ndoho chi nduta can. Chachi ñi, ta chihi ñi. Nducu ra rai cha cua coo ñasihi ra, ta cuni ñi ñahan tandaha ñi chi ra rai. Tacan ni chacoo ñi nda ni quivi quihvi ra Noé can tichi tundoo can. 


text:
Ña chito ñi cha ni queta hora can nda ni quichi nduta can, ta canihin run chi ndihi ñi. Ta ni cuhva ña cua coto ñi cha queta hora cha cua quichi ra cuu sehe ñivi. 


text:
Quivi can cua coo uvi ra satiñu chiqui. Cua canihin ra tatun Ndioo chi iin ra, ta cua ndoo ihni inga ra. 


text:
<pb/>’Chacan cuu cha na cua saha ndo cuenda, vati ña chito ndo ndaa quivi cua quichi ra cuu chitoho ndo. 


text:
Chito ndo ti tu chito ra xuu vehe ndaa hora cua quichi run ñasuhu, cua cumi vaha ra vehe ra, ta ña cua cuhva ra cha cua quihvi ñasuhu can tichi vehe ra. 


text:
Chacan cuu cha na cua cumi vaha ndo chihin ndo, ta cua coo vaha ndo, vati hora cua quichi ra cuu sehe ñivi―ña cua saxini ndo chacan. Cati ra Jesuu yoo ra cuu musu vaha ndicha (Lc. 12.41‑48) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Chito ndo yoso cuhva iyo ra cuu musu vaha ndicha. Iyo cha chini tuni chi ra, ta chaha chitoho ra ndatu cha cua cundaca ñahan ra chi inga musu chitoho ra, ta chaha ra cha cua cachi inga musu can na cua queta hora can. 


text:
soco tu ña vaha cua savaha ra musu can, ta cua saxini ra chi anima ra ti ni cua nducuee ra chitoho ra, 


text:
ta xaan xaan cua tachi tuni ra chihin run, ta cua coo run chi run uvi yaa icaa ni. Ican cua coo xaan tu cuihya ini, ta ndahvi xaan cua cuni anima ñi.<pb/>


text:
[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Quivi can nu cua cundaca ñahan ra iyo iti siqui andivi cuu sava ni ta cua uchi tahan ñi ñahan tivaa. Quihin ñi nu indi ñuhun ñi, ta quee ñi cuahan ñi, vati cua satahan ñi chi ra cua tandaha. 


text:
Nda sava ñuun, ta quechaha cana chaa ñivi. Cati ñi ti: “Cha vachi ra cua tandaha. Cuahan ndo, vati cua satahan ndo chi ra,” cati ñi. 


text:
ta quechaha cati ñi ña saxini vaha chi tahan ñi ti: “Cuhva ndo suhva nduta chi ndi, vati cha ndahva ñuhun ndi,” cati ñi, 


text:
ta cati ndico ñi saxini vaha chi ñi ti: “Ña cuu, coto ña cua queta chi chi maan ndi. Cuahan ndo nu quiyahvi nduta can, ta sata tahan ndo,” cati ñi. 


text:
Tacan cuahan ñi, vati cua sata ñi, soco suvi ni hora can quichi ra cua tandaha, ta ñivi cha iyo vaha―cuahan ñi chi ra nu cua nducahnu vico, ta chachi ñi. Tacan cuu, ta ni chacundasi yu vehe. 


text:
Inga hora, ta sa quichi tahan ndihi ca ñi ñahan can, ta quechaha cati ñi ti: “Yoho ra chahnu, nuna yu vehe na cua quihvi tahan ndi,” cati ñi, 


text:
<pb/>’Na cua saxini vaha ndo ndihi ni hora, vati ña chito ndo ñaan quivi cua quichi ra cuu sehe ñivi. Ña chito ndo ndaa hora cua quichi ra. Cati ra Jesuu iin cuhva cuenda cha iyo chi ñivi 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Cua queta quivi cua cuu chi sava ni ta cua iin rai, ta cua quee iti ra. Chacan cuu cha cana ra chi musu ra, ta natahvi ra xuhun ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>’Chaha ra uhun mil chi iin ra, ta chaha ra uvi mil chi inga ra, ta chi inga ra chaha ra iin tuhun ni mil. Ta iin ta iin ra natahvi ra cuhva iyo tu ndee ini chi ra ta ra. Tacan cuu, ta quee ra cuahan ra. 


text:
Tacan, ta sa cuahan ra cha nihin uhun mil, ta satiñu ra chi chi, ta sacanaan ra inga uhun mil siqui chi. 


text:
soco ra cha nihin iin tuhun mil―quee ra cuahan ra, ta nañu ra tichi ñuhun, ta tixehe ra xuhun chitoho ra. 


text:
Iti nuun chitoho ra tuhva ra cha nihin uhun mil, ta quichi ndaca ra inga uhun mil, ta quechaha cati ra chi chitoho ra ti: “Ra chahnu, ihya vachi nain uhun mil cha chahun chihin yu. Juhun. Ihya iyo inga uhun mil cha ni sacanain siqui chi,” cati ra, 


text:
ta cati ndico chitoho ra chi ra ti: “Vaha xaan cha savahun. Musu vaha ndicha cuun. Cha satiñu vaha cun―masi tiñu luhu cuu chi. Tiñu cahnu ndicha ndicha cua cuhve chihun. Na cua cusii ini tahun chihin yu icaa ni,” cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta quichi tahan ra nihin uvi mil, ta quechaha cati ra ti: “Ra chahnu, cha chahun uvi mil chihin yu. Juhun. Ihya iyo inga uvi mil cha sacanain siqui chi,” cati ra, 


text:
ta cati ndico chitoho ra chi ra ti: “Vaha xaan cha savahun. Musu vaha ndicha cuun. Vaha xaan cha satiñu cun―masi tiñu luhu cuu chi. Cahnu ca tiñu cua cuhve chihun. Vitin na cua cusii ini tahun chihin yu icaa ni,” cati ra. 


text:
Tacan, ta sa quichi tahan ra cha nihin iin mil, ta quechaha cati ra chi chitoho ra ti: “Ra chahnu, chite ti rai xaan xaan cuun, ta quihin maun cha iyo chi inga ñivi. 


text:
Chacan cuu cha yuhvi yu, ta quei cuahin, ta ni tixehi xuhun cun tichi ñuhun. Juhun, xuhun cun,” cati racan, 


text:
ta cati ndico chitoho ra chi ra ti: “Ña vaha musu cuun. Sucha xaun. Chito cun ti quihin yu cha iyo chi inga ñivi. 


text:
Chacan cuu cha iyo cha nacoo cun xuhin chi ra satiñu chi xuhun. Tacan, ta quichi ndique, ta nihin ndique xuhin, ta nihin tahin suhva siqui chi.” 


text:
vati cuaha ca cua nihin ñivi satiñu vaha, ta cuaha suhva cua coo chi ñi, soco tu ña cua satiñu vaha ñivi, cua quenda ñivi cha iyo chi ñi. 


text:
Cua tava ndaa ndo chi ra musu ya nu naan, vati ñahni yavi ndaa ra. Ican nu naan cua coo xaan tu cuihya ini chi ñivi, ta ndahvi xaan cua coo anima ñi. Cha cua cutuni ñivi iyo ndihi ñuun 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Quivi cua quichi ra cuu sehe ñivi, ta taqui xaan ra cua cuu. Cua quichi ndihi ra tatun Ndioo chi ra. Quivi can cua cunda ra tayu ra, [vati cua ndehe ra a vaha savaha ñivi a ña vaha savaha ñi]. 


text:
Cua nducuiti ñivi ndihi ñuun iyo nu ñuhun ñuñivi ya, ta cua natahvi ra chi ñi cuhva natahvi ñivi chi sana ñi, ta ndoo ri mbee can iin chiyo, ta ndoo ri chivu can inga chiyo. 


text:
Cua sayaha ra cuu sehe ñivi can chi ñivi vaha ndicha chiyo ndaha cuaha ra, ta cua sayaha ra chi ñivi ndavaha ni chiyo ndaha satin ra. 


text:
Tacan cuu, ta cua cati racan ti: “Nahan ndo. Maan ndo cuu ñivi cahan vaha cuenda ra suti. Cua coo vaha ndo nu ndaca ñahan ra, vati cha tiso vaha ra nu cua coo ndo nda ni tuvi ñuhun ñuñivi. 


text:
[Tacan cati yu,] vati chisoco yu, ta chaha ndo cha cachi yu. Neti yu nduta, ta chaha ndo cha cohi. Toho cui chica cui, ta quihin cuenda ndo chihin yu. 


text:
Sahma lahnda chacunami yu, ta chaha ndo sahma vaha cua cunami yu. Cuhvi yu, ta tindee ndo chihin yu. Chacuindi yu ve caa, ta tuhva ndo nuun chacunde,” cua cati yu. 


text:
Tacan cuu, ta cua cati ndico ñi cha iyo vaha anima ti: “Ra chahnu, ña ndehe ndi ti cha chisoco cun, ta chaha ndi cha cachi cun. Ña ndehe ndi ti cha neti cun, ta chaha ndi cha cohun. 


text:
Ña ndehe ndi ti toho cuun, ta quihin cuenda ndi chihun. Ña ndehe ndi cha sahma lahnda chica cuu cun, ta chaha ndi sahma vaha cunami cun. 


text:
Ña ndehe ndi ti cha cuhvi cun, ta ni ña ndehe ndi chacuindi cun ve caa, ta tuhva ndi nuun cun,” cua cati ñi, 


text:
ta cua cati ndico ra ndaca ñahan can chi ñi ti: “Cati ndiche chi ndo ti cuhva cha ni savaha ndo chi ñivi ndahvi yu―masi ndahvi xaan ñi―cuhva can savaha tahan ndo chihin yu,” cua cati ra. 


text:
<pb/>’Tacan cuu, ta cua cati ra chi ñi iyo chiyo ndaha satin ra ti: “Cuahan ndo, vati cua cutuni ndo vitin. Cua quee ndo iti nuin, ta cua quihvi ndo nu cayu ñuhun ña ndahva. Cha iyo vaha chi chi run cuihna chi tatun run. 


text:
[Tacan cati yu,] vati chisoco yu, ta ña chaha ndo cha cachi yu. Neti yu nduta, ta ña chaha ndo cha cohi. 


text:
Toho cui chica cui, ta ña quihin cuenda ndo chihin yu. Sahma lahnda chacunami yu, ta ña chaha ndo sahma chacunami yu. Cuhvi yu, ta chacuindi yu ve caa, ta ña ni tindee ndo chihin yu,” cua cati yu. 


text:
Tacan, ta cua cati ndico tahan ñi ti: “Ra chahnu, ña tuhva ndi ndehe ndi ti chisoco cun, ta neti cun nduta, ta toho cuun chica cuu cun, ta chacunami cun sahma lahnda, ta cuhvi cun, ta chacuindi cun ve caa, ta ña tindee tahan ndi chihun,” cua cati ñi. 


text:
Tacan cuu, ta cua cati ndico ra chi ñi ti: “Cati ndicha yu chihin ndo ti ña tindee ndo chihin yu, vati ña tindee tahan ndo chi ñivi ndahvi yu,” cua cati ra. 


text:
Tacan, ta cua quee ñi cuhun ñi nu cua cutuni ñi, ta ñivi cha iyo vaha anima cua coo ndito ñi chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu ―cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta cha ndihi cati tuhun ra Jesuu ndihi tuhun can chi ra sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: 


text:
<pb/>―Chito ndo ti tichi uvi quivi cua coo vico cuenda cha ni quee ñivi yo ñuhun Egipto tiempu chahnu. Cua coo vico can, ta cua xico tuhun ñivi chi ra cuu sehe ñivi, ta cua cahni ñi chi ra, vati cua taa ñi chi ra nu cruu ―cati ra chi ra. 


text:
ta nanducu xini ra ta ra, vati cua sandahyu ñahan ra ta ra chi ra Jesuu, ta cua tiin ra ta ra chi ra, ta cua cahni ra ta ra chi ra, 


text:
soco cati ra ta ra ti: ―Ña cua tiin yo chi ra tichi maan vico can, coto cua cuvaa ñivi ―cati ra chi tahan ra. Choso iin ñahan nduta xico vixin chahan xini ra Jesuu (Mr. 14.3‑9; Jn. 12.1‑8) 


text:
<pb/>Cha queta ra Jesuu ñuun Betania can, ta iyo ra vehe ra Simón ra ni cuhvi cuehe tahyu nu quichi quivi. 


text:
Tacan cuu, ta tuhva iin ñahan nuun ndaa ra, ta naan ña iin cha indi nduta xico vixin chahan. Yahvi xaan nduta can, ta choso ña chi chi xini ra Jesuu nu ndaa ra yu mesa. 


text:
Ndehe ra sacuaha chi ra Jesuu cha ni savaha ña ñahan can, ta nduxaan ra ta ra. Quechaha cati ra ta ra chi ña ti: ―Ña vaha cha sandoyo ñuhun cun nduta can, vati cuu xico yo chi chi, 


text:
<pb/>Chito ra Jesuu cha cahan ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ña vaha cha cahan yuhu ndo chi ñacan, vati taqui xaan cha ni savaha ña chihin yu. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti ndihi nu cua cati tuhun ñivi tuhun vaha ya nini cahnu nu ñuhun ñuñivi ya cua cuhva ñi cuenda cha ni savaha ña. Tacan ni cua cuñuhun ini ñi chi ña ―cati ra Jesuu. Xico tuhun ra Juda chi ra Jesuu (Mr. 14.10‑11; Lc. 22.3‑6) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee iin ra sacuaha chi ra Jesuu, ta cuahan ra. Ra nani Juda Iscariote cuu ra, ta cuahan ra nuun ra sutu chahnu ta ra, 


text:
ta nducu tuhun ra chi ra ta ra ti: ―¿Yoso xuhun cua cuhva ndo chihin yu, ta cua xico tuhin chi ra Jesuu? ―cati ra. Tacan cuu, ta tiahvi ra ta ra oco uchi tahan xuhun cuichin chi ra, 


text:
ta nda hora can nducu ra Juda can cuhva cha cua xico tuhun ra chi ra Jesuu. Sacahnu ra Jesuu vico chi ra sacuaha chi ra (Mr. 14.12‑25; Lc. 22.7‑23; Jn. 13.21‑30; <a href='B:530 11:23'>1 Co. 11.23</a>‑26) 


text:
<pb/>Quivi quechaha sacahnu ñivi vico paan ña ndaa can, ta quichi ra sacuaha chi ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Ndaa cuu nu cuni cun cha cua tiso vaha ndi cha cua sacahnu yo vico ya? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ti: ―Cuahan ndo iti ñuun Jerusalén nuun iyo ra cuu amigu yu, ta cati ndo chi ra ti cha cati ra maestru ti cha yatin cua queta hora ra. Cua sacahnu ra vico ya chi ra sacuaha chihin ra vehun, cua cati ndo ―cati ra Jesuu chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta savaha racan ta ra cuhva cha ni cati tuhun ra Jesuu chi ra, ta tiso vaha ra ta ra nu cua sacahnu ra ta ra vico can, vati cua cachi ra ta ra chi ri mbee. 


text:
<pb/>Cha cuaa quivi can [nducuiti ra ta ra], ta yu mesa ndaa ra Jesuu chi ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra. 


text:
Ni vii chachi ra ta ra, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti cua xico tuhun iin ndo chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndahvi xaan quechaha cuni ndihi ra ta ra, ta ta iin ta iin ra quechaha cati chi ra ti: ―Ñavi yuhu cui, ra chahnu ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Cha ni tihi tahan ra ndaha ra chihin yu tichi coho ya icaa ni. Racan cuu ra cua xico tuhun chihin yu. 


text:
Cua cuvi ra cuu sehe ñivi cuhva cati tutu Ndioo, soco tu ndoho cua tahan ra cua xico tuhun chi ra. Vaha xaan ca cha ña cacu cuii ni racan ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ra Juda cuu ra cua xico tuhun chi ra, ta suvi ra cati chi ra ti: ―Ñavi yuhu cui, maestru ―cati ra. Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Cati maun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ni vii chachi ra ta ra, ta quihin ra Jesuu paan can, ta ni chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta ni natahvi ra chi chi, ta ni chaha ra chi chi chi ra sacuaha chi ra, ta cati ra ti: ―Cua quihin ndo chi chi, vati cua cachi ndo chi chi. Paan ya cuu cuñu yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihin tahan ra copa can, ta chaha tucu ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta chaha ra chi chi chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Ndihi ndo cua coho ndo nduta ya, 


text:
vati chehe cuu niñi yu, vati cha iyo vaha tuhun chi ra Ndioo cha cua cati yu niñi yu cuenda ndihi ñivi. Chacan cuu cha cua naan cuati savaha ñi. 


text:
Chahi cuenda chi ndo ti ña cua coho que nduta chiti uva ya nda cua nda quivi cua coi chi ndo icaa ni nu cua cundaca ñahan suti ―cati ra chi ra sacuaha chi ra. Cati ra Jesuu ti cua cati ra Pedro ti ña nacoto ra chi ra (Mr. 14.26‑31; Lc. 22.31‑34; Jn. 13.36‑38) 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vitin cha cuaa ya cua ndoyo ñuhun ndihi ndo cuenda yu, vati cha cati tutu Ndioo ti cua cuvi ra cuu sava ni ta cua iin ra cumi chi ri mbee, ta cua cuita cuati ri, cati chi. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Pedro chi ra ti: ―Vasi cua ndoyo ñuhun ndihi ca ra ta ra cha cuenda cun, soco yuhu―ña cua ndoyo ñuhin cuenda cun ―cati ra Pedro can. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Cati ndicha yu chihun ti vitin cha cuaa ya cha ña ta ndahyu ri chitoho cua cati cun ti ña nacoto cun chihin yu uni hora ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico tucu ra Pedro chi ra ti: ―Tu nini xaan cha cua cuvi tahin chihun, soco ña cua cati yu ti ña nacote chihun ―cati racan. Ta ni cuhva cati ndihi ra sacuaha chi ra. Cahan ra Jesuu chi ra Ndioo nuun iyo Getsemaní (Mr. 14.32‑42; Lc. 22.39‑46) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra nu Getsemaní, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Ihya cua cunda nuun ndo, vati cua cuhin tican, ta cua cahan xihne chi ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta quihin ra chi ra Pedro chi nduvi ra cuu sehe ra Zebedeo, ta quechaha iyo xaan tu cuihya ini chi ra, ta saxini xaan ra. 


text:
Tacan cuu, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuihya xaan cuni anime. Chacan cuu cha cuni cuvi yu. Cuatu nuun ndo ihya, ta ña cua cusu ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Cuahan ra suhva ca iti nuun, ta taa ra nuun ra nda nu ñuhun, ta quechaha cahan ndahvi ra chi ra Ndioo, ta cati ra ti: ―Tata, tu cha cua cuu, na ña cua yahi tu ndoho ya, soco ña cua savahun cuhva cuni yu. Cua savahun cuhva cuni maun ―cati ra chi ra Ndioo. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ndico ra Jesuu nu iyo ra sacuaha chi ra, ta ndehe ra ti cha quixi ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra Pedro ti: ―Ña ni cuu coo ndito ndo ni iin hora ni chihin yu. 


text:
Na cua coo ndito ndo, ta cua cahan ndo chi ra Ndioo. Chacan cuu cha ña cua savaha ndo cha ndavaha ni. Cuni ndo coo ndito ndo chi anima ndo, soco ña cundee ini ndo ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Inga chaha cuahan ndico tucu ra Jesuu, ta cahan ndahvi ndico tucu ra chi ra Ndioo, ta cati ra ti: ―Tata, tu ña cua cuu yaha chehe, tu cha nini xaan cua tahin tu ndoho ya, na cua cuu chi cuhva cha cuni maun ―cati ra chi sutu ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cuahan ndico tucu ra nu iyo ra sacuaha chi ra, ta ndehe ra ti cha quixi tucu ra, vati ña cundee nuun ra ta ra. 


text:
Nacoo ndico tucu ra chi ra ta ra inga chaha. Uni chaha cuu chacan, ta cahan ndahvi ndico tucu ra chi ra Ndioo, ta ini tuhun can cahan ndico tucu ra chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta cuahan ndico ra nu iyo ra sacuaha chi ra, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cusu nuun ndo suhva ca hora, ta na cua quee tatun ndo. Vitin cha queta hora, ta cua tiin ñivi ndavaha ni chi ra cuu sehe ñivi. 


text:
Ndoyo ndo, ta na coho. Cha vachi ra cua xico tuhun chihin yu ―cati ra Jesuu. Tiin tiñu chi ra Jesuu (Mr. 14.43‑50; Lc. 22.47‑53; Jn. 18.2‑11) 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, ta quichi tuhva ra Juda nu iyo ra. Suvi ra sacuaha chi ra Jesuu cuu ra Juda can, ta quichi tahan ñivi chi ra. Tuvi suhva ñivi quichi chi ra, ta naan ñi cha cuu ta iin machete. Naan ñi garote. Naan ñi, ta quichi tahan ra sutu chahnu chi ra chanihin. 


text:
Cha ni cati ra xico tuhun can chi ra ta ra ñaan cuhva cua savaha ra, ta cua coto ra ta ra yochi cua tiin ra ta ra, vati cati ra chi ra ta ra ti: ―Cua taa yuhi chi ra. Chi racan cua tiin ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quii xaan ni tuhva ra nu inda ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―Na cumi chun, maestru ―cati ra. Ta taa yuhu ra chi ra, 


text:
ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Na cumi chun, xaa. ¿Ñaan tiñu vachi cun? ―cati ra. Tacan cuu, ta tuhva ra ta ra nu inda ra Jesuu, ta tiin ra ta ra chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tava iin ra cha iyo chi ra Jesuu cha cuu ta iin machete ra, ta cani ra chi ra cuu musu ra sutu chahnu can, ta salaxin ra soho ra ndahvi can. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Tihi ndico cun machete cun tichi vena cun, vati cua cuvi ndihi ñivi cuni cani tahan chi machete ñi. 


text:
Tu cua cuni yu, cua cuu cahin chi suti, ta quii quii ni cua tava tiñu ra chi ndihi ra tatun Ndioo nu iye, 


text:
<pb/>Suvi ni hora can cati ra Jesuu chi ndihi ñivi can ti: ―Vachi ndo, ta naan ndo machete. Naan ndo garote. Naan ndo, ta cua tiin ndo chihin yu cuhva tiin ndo chi rai cuni cahni suhu. Ndihi quivi ni chacunde ve ñuhun, ta sacuahi chi ndo, ta ña tiin ndo chihin yu, 


text:
soco tacan ni cua tahin, vati tacan cua cuinu tuhun cuhva cha ni taa ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu ―cati ra Jesuu. Tacan cuu, ta nacoo ihni ndihi ra sacuaha chi ra Jesuu chi ra, ta ca chinu ra. Yaha ra Jesuu iti nuun ra cumi tiñu (Mr. 14.53‑65; Lc. 22.54‑55, 63‑71; Jn. 18.12‑14, 19‑24) 


text:
<pb/>Tacan tiin ñivi can chi ra Jesuu, ta chandaca ñi chi ra nu iyo ra Caifás ra sutu chahnu can. Ican cha nducuiti tahan ra sacuaha ley chahnu chi ra chanihin ta ra. 


text:
Ndicu ra Pedro chi ra Jesuu, soco cani vihi ndicu ra chi ra nda ni queta ra yu tihyo ra sutu chahnu can. Quihvi ra, ta ni chacunda tahan ra chi ra cuu musu can, vati cua ndehe ra yoso cua quee tiñu can. 


text:
<pb/>Nducu ra sutu chahnu can chi ndihi ra cumi tiñu can yoo ñivi cua cuu testigu, ta cua sandahyu ñahan ñi cuenda ra Jesuu, vati tacan ni cua cuu nihin ra ta ra cuhva cha cua cuvi ra Jesuu, 


text:
soco ña nihin ra ta ra cuhva. Tuvi ñivi cuu ñi quichi, vati cua sandahyu ñahan ñi, soco ña ni nihin ñi cuhva. Tacan, ta quichi tahan uvi ra, 


text:
ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Cha cati ra Jesuu ti cua cuu cani ra ve ñuhun Ndioo ya, ta tichi uni quivi cua sandaa ndico ra chi chi, cati ra ―cati racan ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta chacuinda ra cuu sutu chahnu can, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra Jesuu ti: ―¿Atu ña cua cati ndico cun cha tiso rahya ta ra cuati cun? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta taxin taxin ndoo ra Jesuu, ta cati ndico ra sutu chahnu can chi ra ti: ―Cati tuhin chihun cuenda ra Ndioo ndito, vati cua cati ndico cun chi ndi, tu ra Cristo ra cuu sehe Ndioo cuu cun ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Yuhu cui, soco cati yu chihin ndo ti nda vitin ta nda cua nda iti nuun cua ndehe ndo ti ndaa ra cuu sehe ñivi iti chiyo ndaha cuaha ra iyo ndihi cuii tu ndee ini, ta cua queta quivi cua quichi ra tichi vico iti siqui andivi ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tiin ra sutu chahnu can sahma suvi ni maan ra, ta chahnda ra chi chi, [vati yaha cuhva cha nduxaan ra tuhun cahan ra Jesuu,] ta cati ra ti: ―Cha ni cahan ra iin ndavaha ni cuenda ra Ndioo. Ña chini ñuhun ca yo testigu, vati cha chini soho maan ndo ndavaha ni cahan ra. 


text:
¿Yoso cua cati ndo? ―cati ra chi tahan ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Iyo cuati ra cha cua cuvi ra ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tivi sivi ra ta ra nuun ra Jesuu, ta cani ra ta ra chi ra. Chi yutun cani ra ta ra chi ra, 


text:
ta quechaha cati ra ta ra chi ra ti: ―Yoho Cristo, cua cati ndico cun chihin ndi. ¿Yoo cani chihun? ―cahan cateni ra ta ra chi ra. Cati ra Pedro ti ña nacoto ra chi ra Jesuu (Mr. 14.66‑72; Lc. 22.56‑62; Jn. 18.15‑18, 25‑27) 


text:
<pb/>Ndaa ra Pedro nu tihyo can chata vehe, ta tuhva iin ña musu nu ndaa ra, ta quechaha cati ña ti: ―Cha chica tahun chi ra Jesuu ra quichi iti ñuhun Galilea ―cati ña. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra iti nuun ndihi ñivi can ti: ―Ña chite ñaan cha cahun ―cati ra chi ña [cha sandahyu ñahan ra]. 


text:
<pb/>Cha cua quee ra Pedro yu tihyo can, ta ndehe inga ña musu chi ra, ta quechaha cati ña chi ñi iyo ican ti: ―Cha chica tahan rahya chi ra Jesuu ra ñuun Nazaret ―cati ña. 


text:
<pb/>Inga suhva ca hora, ta tuhva ñi inda tican nu iyo ra Pedro, ta quechaha cati ñi chi ra ti: ―Ndicha ndicha ti chica tahun chi ra Jesuu, vati cahun cuhva cahan ra ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cahan rai ndico tucu ra cuenda ra Ndioo, ta cati ra ti: ―Ña nacote chi racan ―cati ra. Ta quii xaan quechaha ndahyu ri chitoho, 


text:
ta chacuhun ini ra tuhun ni cahan ra Jesuu, vati cati ra ti uni hora cua cati ra ti ña nacoto ra chihin ra, ta sa cua ndahyu ri chitoho. Tacan, ta quee ra tican, ta quechaha ndahvi xaan cuni ra, vati cuihya xaan cuni anima ra.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta tuvi inga quivi. Ni vii nahan, ta nducuiti tucu ra sutu chahnu chi ra chanihin, ta tiso ra ta ra tuhun ti cua cuvi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta chuhni ra ta ra chi ra Jesuu, ta ni chandaca ra ta ra chi ra, ta chaha cuenda ra ta ra chi ra Pilato ra cumi tiñu [cha iyo cuenda ñuun Roma]. Chihi ra Juda 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndehe ra Juda ra xico tuhun chi ra Jesuu ti cha cua cutuni ra Jesuu, ta quechaha saxini ndico tucu ra, ta cundaca ndico ra ndihi oco uchi xuhun cuichin can chi ra sutu chahnu chi ra chanihin, 


text:
ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuati xaan cha ni savahi, vati ni xico tuhin chi ra, ta ñahni cuati savaha ra ―cati ra. Ta cati ndico ra ta ra chi ra ti: ―Ñahni cha saxini ndi cuenda chacan. Ndehe maun ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cani ra xuhun tichi ve ñuhun can, ta quee ra cuahan ra, ta chata caa ra suvi ni chi maan ra, [ta chihi ra]. 


text:
<pb/>Quihin ra sutu chahnu ta ra xuhun can, ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Ña vaha cha cua quihin yo xuhun ya, ta cua tihi yo chi chi nu iyo xuhun ve ñuhun, vati cha ni satiñu chi, ti cua cuvi iin ñivi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta nanducu xini ra ta ra, ta chi xuhun can sata ra ta ra iin ñuhun nu quee ndahyu savaha ñivi quisi. Ican cuchi toho quichi inga ñuhun. 


text:
Tacan cuu, ta queta tuhun cha cahan ra Jeremía ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra ti ni quihin ra ta ra oco uchi xuhun cuichin, vati chacan cuu yahvi ni tiso ra cuu ñivi Israel, tu cua xico tuhun ñivi chi iin rai, 


text:
ta chaha ra ta ra xuhun can, ta sata ra ta ra ñuhun nu quee ndahyu chinu quisi cuhva ni cati tuhun ra chahnu chihin ra, cati ra nu quichi quivi. Yaha ra Jesuu iti nuun ra Pilato (Mr. 15.2‑5; Lc. 23.3‑5; Jn. 18.33‑38) 


text:
<pb/>Ni chacuinda ra Jesuu iti nuun ra Pilato ra cuu cumi tiñu cuenda ñuun Roma, ta quechaha nducu tuhun ra cumi tiñu can chi ra ti: ―¿Atu maun cuu ra ndaca ñahan chi ñivi judío? ―cati ra Pilato can. Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Cha cati maun ―cati ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Pilato chi ra Jesuu ti: ―¿Atu ña chini cun ndihi cuati cun tiso ra ta ra nuin? ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Ta taxin ni ndoo ra Jesuu. Ña cahan ra ni iin tuhun. Chacan cuu cha iyo xaan quechaha cuni ra cumi tiñu can. Chaha ra Pilato cha cua cuvi ra Jesuu (Mr. 15.6‑20; Lc. 23.13‑25; Jn. 18.38―19.16) 


text:
<pb/>Cha iyo costumbre chi ra cumi tiñu can ti quivi cha iyo vico can saña ra chi iin ra indi ve caa. Cua saña ra chi ra cuni ñivi can. 


text:
Suvi ni quivi can indi tahan iin ra nani Barabaa, ta chito ndihi ñivi ti cahnu xaan cuati ni savaha ra. 


text:
Tacan cuu, ta ni nducuiti ñi ta ñi, ta quechaha cati ra Pilato chi ñi ti: ―Cua cati ndo yoo rai cua cuni ndo cha cua sañe. ¿Atu cuni ndo cha cua sañe chi ra Barabaa a cuni ndo cha cua sañe chi ra Jesuu ra cuu Cristo? 


text:
<pb/>Tacan cati ra, vati chito ra ti chaha cuenda ra ta ra chi ra Jesuu, vati ndusoo cuni ra sutu chahnu ta ra ndehe ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ni vii ndaa ra Pilato nu tachi tuni ra, ta queta tuhun tachi ñasihi ra chi ra. Cati ña ti ña cua tiin ra tiñu cha cahan ñivi cuenda ra cuiti vaha can, vati cha ni cahan ñumahna chihin ña, ta cuaha xaan tu ndoho tahan ña cuenda racan hora can, cati ña. 


text:
<pb/>Cati ra sutu chahnu chi ra chanihin chihin ndihi ñivi can ti na cua ndaca ñi chi ra Barabaa, soco na cua cuvi ra Jesuu, 


text:
ta nducu tuhun ndico tucu ra cumi tiñu can chi ñivi ti: ―Iyo uvi ra ihya. ¿Ndaa ra cuni ndo cha cua sañe? ―cati ra. Ta cati ndico ñi chi ra ti: ―Cua saña cun chi ra Barabaa ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ra Pilato chi ñi ti: ―¿Ñaan cua savahi chi ra Jesuu ra cuu Cristo? ―cati ra. Ta cati ndico ndihi ñi ti: ―Na cua cuvi ra nu cruu ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun tucu ra chi ñi ti: ―¿Ñaan cha cuu ndavaha ni cha ni savaha ra? ―cati ra. Ta cuaha xaan ca quechaha ndahyu chaa ñi, ta cati ñi ti: ―Na cua cuvi ra nu cruu ―cati ndico tucu ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndehe ra Pilato can ti ña cua cundee ra, soco cuvaa ca ñi. Chacan cuu cha quihin ra nduta, ta iti nuun ndihi ñivi can nacata ra ndaha ra, ta cati ra ti: ―Ña cua cati yu ti cua cuvi rahya. Cua ndehe maan ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ndihi ñivi can ti: ―Vaha cha cua cuvi ra, ta cua ndoo chacan siqui maan ndi chi sehe ndi chi ñivi ndi nu cuahan quivi ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta saña ra Pilato chi ra Barabaa, soco cani ra chi ra Jesuu chi yoho, ta chaha cuenda ra chi ra, vati cua cuvi ra nu cruu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chandaca ra sandaru ra cumi tiñu can chi ra Jesuu tichi vehe ra cumi tiñu can, ta nducuiti ndihi ra tahan ra sandaru can nu iyo ra Jesuu, ta ini cuenda iyo ndihi ra sandaru ta ra. 


text:
Savaha ra ta ra iin tivi iñu, ta tihi ra ta ra chi chi xini ra, ta chaha ra ta ra bastu chi ra na cua cunaan ra chi ndaha cuaha ra. Chahnu chiti ra ta ra iti nuun ra Jesuu, ta sacateni ra ta ra chi ra. Cati ra ta ra chi ra ti: ―Na cumi chi maun, yoho ra ndaca ñahan chi ñivi judío ya ―cati ra sandaru ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tivi sivi ra ta ra chi ra, ta quihin ndico ra ta ra bastu can, ta cani ra ta ra xini ra. 


text:
Cha ndihi sacateni ra ta ra chi ra, ta tava ndico ra ta ra sahma cuaha can, ta sacundichin ndico ra ta ra sahma maan ra chi ra, ta tava ra ta ra chi ra tichi vehe can, ta chandaca ra ta ra chi ra, vati cua cuvi ra nu cruu. Chihi ra Jesuu nu cruu (Mr. 15.21‑32; Lc. 23.26‑43; Jn. 19.17‑27) 


text:
<pb/>Quee ra sandaru ta ra. Cuahan ra, ta tahan ra ta ra iin rai ñuun Cirene. Simón nani ra, ta sanini ra ta ra, vati cua cuiso racan cruu ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan, ta queta ra ta ra nuun cuu chi Gólgota. Tuhun can cati chi ti nu cuecu iquin xini ndii cuu chi, 


text:
ta chaha ra ta ra nduta chiti uva cua coho ra. Cha sacanuun chi chi iin cha iya xaan. Taa yuhu ni ra chi chi, soco ña cuni ra coho ra chi chi. 


text:
<pb/>Ni taa ra ta ra chi ra nu cruu, ta siqui ra ta ra chi yuu cuati, vati cua ndehe ra ta ra yoo cua sacanaan. Tacan ni natahvi ra ta ra sahma ra Jesuu. Chacan cuu cha queta tuhun cahan ra ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu, vati cati ra ti natahvi ra ta ra sahma ra, ta siqui ra ta ra chi yuu, vati cua ndehe ra ta ra ndaa ra cua sacanaan sahma ra, cati ra, 


text:
Taa ra ta ra iin vitu siqui xini ra, ta ni taa ra tuhun ya ti: “Rahya cuu Jesuu ra ndaca ñahan chi ñivi judío,” cati chi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta taa tahan ra ta ra chi uvi ra ñasuhu nu cruu ican nu ndaa ra Jesuu. Iin ra ñasuhu can ndoo chiyo ndaha cuaha ra, ta inga ra ndoo chiyo ndaha satin ra. 


text:
ta cati ñi ti: ―Yoho cua cani cun ve ñuhun, ta cua sandaa ndico cun chi chi tichi uni quivi. Na sacacu cun suvi ni chi maun, tu sehe Ndioo cuun. Na nuun maun nu cruu can ―cati ñivi yaha iti can. 


text:
<pb/>Ta ni cuhva sacateni tahan ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu chi ra chanihin, ta cati ra ta ra ti: 


text:
<pb/>―Cati ra ti sacacu ra chi ñivi, soco ña cuu sacacu ra suvi ni chi maan ra. Tu ndaca ñahan ra chi ñivi Israel, na cua nuun ra nu cruu can, ta cua cuinu ini ndi chi ra. 


text:
Chinu ini ra chi ra Ndioo. Na cua sacacu ra Ndioo chi ra vitin, tu cua cuni ra, vati cha cati ra ti sehe Ndioo cuu ra ―cati racan ta ra. 


text:
<pb/>Ta ni cuhva sacateni tahan ra ñasuhu can cha ndaa tahan ra ta ra nu cruu can. Chihi cuii ra Jesuu (Mr. 15.33‑41; Lc. 23.44‑49; Jn. 19.28‑30) 


text:
ta caa uni can nihin xaan quechaha cana chaa ra Jesuu. Quechaha cati ra ti: ―Elí, Elí, ¿lama sabactani? ―cati ra. Tuhun can cati chi ti: “Yoho tata Ndioo, yoho tata Ndioo, ¿ñacu ni nacoo ihni cun chihin yu?” 


text:
<pb/>Ta quii xaan chinu iin ra, ta quihin ra iin yahma, ta satiin ra chi chi chi nduta iya can, ta taa ra chi chi nu tuyoo, ta sayaha ra chi chi na coho ra Jesuu, 


text:
Tacan, ta ni ndata sahma ndita caa tichi ve ñuhun cahnu can. Nda siqui chi ta nda xuu chi ndata maan chi, ta ni taan, ta ndata tahan cava, 


text:
ta quee ñi nu caa ñi tichi ñaña, ta yaha cha natacu ndico ra Jesuu, ta sa quihvi tahan ñi ñuun Jerusalén ñuun ii can, ta tuvi ñivi ni ndehe chi ñi. 


text:
<pb/>Iyo ra sandaru cumi chi ra Jesuu, ta iyo tahan ra ndaca ñahan chi ra ta ra, ta ndehe ra ta ra nu taan, ta ndehe ra ta ra ndihi cha ni chacoo, ta yuhvi xaan ra ta ra cuu, ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Ndicha ti sehe Ndioo cuu rahya ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ican iyo tahan tuvi ñi ñahan, ta chica vihi inda ñi ndehe ñi. Ñican cuu ñi quichi chi ra Jesuu iti ñuhun Galilea, ta tindee ñi chi ra. 


text:
Iyo tahan ña María Magdalena chi ña María sihi ra Jacobo chi ra José, ta iyo tahan sihi ra cuu sehe ra Zebedeo. Cuchi ra Jesuu (Mr. 15.42‑47; Lc. 23.50‑56; Jn. 19.38‑42) 


text:
<pb/>Cha cua ini suvi ni quivi can, ta quichi iin ra ricu ican, ta José nani ra. Quichi ra iti ñuun Arimatea, ta sacuaha tahan ra chi ra Jesuu. 


text:
Cuahan ra iti nuun ra Pilato, ta chica ra iquin cuñu ra Jesuu. Tacan cuu, ta cati tuhun ra Pilato ti cua cuhva cuenda ra ta ra chi chi chi ra. 


text:
ta ni cuchi ra chi ra tichi yavi yuu chaa nu ni nañu ra ta ra, ta sico tuvi ra iin yuu cahnu yuhu chi, ta cuahan ra. 


text:
Ican iyo tahan ña María Magdalena can chi inga ña María. Iti yuhu yavi yuu can ndaa ñi ta ñi. Cumi ra sandaru nu ni cuchi ra Jesuu 


text:
<pb/>Cha yaha quivi cha ni tiso vaha ñi cha cua sacahnu ñi vico can, ta tuvi inga quivi. Quivi can nducuiti ra sutu chahnu chi ra fariseo nuun ra Pilato, 


text:
ta quechaha cati ra ta ra chi ra cuenda ra Jesuu ti: ―Ra chahnu, ni ñuhun ini ndi ti ni vii ndito ra vata can, ta cati ra ti cua yaha uni quivi, ta cua natacu ndico ra. 


text:
Chacan cuu cha na cua cati tuhun cun ti cua cumi ra sandaru nu ni cuchi ra nda cua nda cua queta uni quivi, coto cua suhu ra sacuaha chi ra iquin cuñu ra, ta cua cati ra ta ra chi ñivi ti cha ni natacu ndico ra tañu ñivi ndii, ta cahnu ca cha cua sandahyu ñahan ra ta ra, ta ñavi ca cha sandahyu ñahan maan ra nu quichi quivi ―cati ra judío can ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Pilato chi ra ta ra ti: ―Cua quihin ndo chi ra sandaru can ta ra. Cuahan ndo, ta cua cu cumi ndo chi chi yoso cuu chi ndo ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Cuahan ra ta ra, ta chasi nihin ra ta ra yavi yuu can chi yuma quixi, ta nacoo ra chi ra sandaru ta ra na cua cumi ra ta ra ican.<pb/>


text:
Cha ni yaha quivi sábadu, ta cha cua tuvi inga quivi cha cuu chi domingu, ta cuahan ña María Magdalena chi inga ña María, vati cua ndehe ñi nu ni cuchi ra Jesuu. 


text:
Nihin xaan ni taan, ta vachi nuun iin ra tatun ra chahnu Ndioo iti siqui andivi. Tuhva ra nu caa yuu can, ta sachiyo ra chi chi, ta ni chacunda ra siqui chi. 


text:
Sava ni ta cua iin tachan ndehe ra tatun Ndioo can, ta cuichin cuichin sahma ra cuhva cuichin xaan hielo. 


text:
Nihin xaan naquisi chi chi ra sandaru cumi ican, vati yuhvi ra, ta nduva ihni ra. Caa ra cuhva caa ndii, 


text:
ta cati ndico ra tatun Ndioo can chi ñi ñahan can ti: ―Ña cua cuyuhvi ndo, vati chite ti nanducu ndo chi ra Jesuu ra ni chihi nu cruu. 


text:
Ña iyo ca ra ihya, vati cha ni natacu ndico ra cuhva ni cati ra. Nahan ndo, vati cua ndehe ndo nu ni chacava ra. 


text:
Cuahan yatin ndo, ta cati ndo chi ra ni sacuaha chi ra, vati ni natacu ndico ra tañu ñivi ndii, ta cuahan ra iti nuun ndo iti ñuhun Galilea. Tican cua ndehe ndo chi ra. Chini ndo, vati cha cati yu chihin ndo ―cati ra tatun Ndioo can. 


text:
<pb/>Tacan, ta quee ñi nu ni cuchi ra, ta cuahan ñi. Quii xaan cuahan ñi. Yuhvi ñi, ta sii cuni ñi, ta chinu ñi cuahan ñi, vati cua cuhva ñi cuenda chi ra sacuaha chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta satahan ra Jesuu chi ñi, ta nducahan ra chi ñi. Tuhva ñi nu inda ra, ta chahnu chiti ñi chaha ra, ta sacahnu ñi chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra chi ñi ti: ―Ña cua cuyuhvi ndo. Cuahan ndo, ta cuhva ndo cuenda chi ñi sacuaha chihin yu, vati cua cuhun ñi iti ñuhun Galilea, ta tican cua ndehe ñi chihin yu ―cati ra. Tuhun cha cati ndico ra sandaru can 


text:
<pb/>Ni vii cuahan ñi ñahan can, ta queta uvi uni ra sandaru ñuun, ta chaha ra ta ra cuenda chi ra sutu chahnu ta ra ñaan ndihi cuhva ni tahan ra ta ra. 


text:
Tacan, ta nducuiti ra sutu chahnu can chi ra chanihin, ta nanducu xini xaan ra ta ra ñaan cha cua savaha ra. Cha suhva xuhun quihin ra ta ra, ta ni chaha ra ta ra chi chi chi ra sandaru can ta ra, 


text:
ta cati ra ta ra chi ra sandaru ti: ―Cua cati ndo ti cha cuaa xaan, ta ni quixi ndo suhva, ta quichi ra sacuaha chi ra, ta suhu ra ta ra iquin cuñu ra, cua cati ndo, 


text:
ta tu cua queta tuhun ya nuun ra cumi tiñu can, cua sandumani ndi chi ra, ta cua casi maan ndi. Ña cua tichaha ni ndo ―cati ra sutu chahnu ta ra chi ra sandaru can. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihin ra sandaru xuhun can, ta savaha ra ta ra cuhva cha ni cati ra sutu chahnu ta ra. Chacan cuu cha cati ñivi judío tuhun can chi tahan ñi nda cua nda vitin. Tava tiñu ra Jesuu chi tatun ra (Mr. 16.14‑18; Lc. 24.36‑49; Jn. 20.19‑23) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ndihi uchi iin ra sacuaha chi ra Jesuu iti ñuhun Galilea. Cuahan ra ta ra iti yucu nu ni cati ra Jesuu, 


text:
Ni tuhva ra Jesuu nu inda ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Iyo ndihi cuii tu ndee ini cha iyo iti siqui andivi ta nu ñuhun ñuñivi ya chihin yu. 


text:
Chacan cuu cha na cua cuhun ndo, ta na cua sacuaha ndo chi ñivi ndihi ñuun nu ñuhun ñuñivi ya. Cua sacuanduta ndo chi ñi cuenda ra cuu suti ta cuenda ra cuu sehe ra ta cuenda ra cuu Tati Ndioo. 


text:
Cua cati tuhun ndo chihin ñi ti cua sacuinu ñi ndihi cha cati tuhin chi ndo. Tacan ni cua sacuaha ndo chihin ñi. Cua coi chi ndo ndihi ni quivi nda cua nda cua cundihi quivi ya. Na cua cuu chi tacan ni ―cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra.<pb/>


text:
Tuhun ya cuu tuhun vaha yoso cuhva quechaha coo ra Jesucristo nu ñuhun ñuñivi ya, ta sehe Ndioo cuu ra. 


text:
<pb/>Rai ni cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu cuu ra Isaía, ta ni taa ra tuhun ya cuhva ni cati ra Ndioo cuenda ra cua tava tiñu ra, vati cati ra nu quichi quivi ti:<pb/>Chini cun.<pb/>Cha ni tava tiñu yu iin tatun yu iti nuun cun.<pb/>Cua tiso vaha ra tiñu iti nu cua yaha cun.<pb/> 


text:
Cua cana chaa maan ra tichi cuhu,<br/>ta cua cati ra ti<br/>cua tahvi ñivi iti nu cua yaha ra chahnu.<pb/>Cua tiso vaha ñi tiñu nu cua quichi ra, cua cati ra, cati ra Isaía can tiempu chahnu. 


text:
Chacan cuu cha ni sacuanduta ra Juaan can chi ñivi tichi cuhu, ta cati tuhun ra ti na cua saña ihni ñivi cuati ndacu ñi, ta na cua cuanduta ñi. Chacan cuu cha cua naan cuati ñi. 


text:
Quee ndihi ñivi iyo nini cahnu ñuhun Judea, ta quee tahan ndihi ñivi iyo ñuun Jerusalén, ta cuahan ñi ta ñi nu iyo ra Juaan, ta ni sacuanduta ra chi ñi tichi yuta Jordán can, vati ni chaha ñi cuenda chi ra Ndioo ti ña vaha cha ni savaha ñi cuati. 


text:
<pb/>Ta ndichin ra Juaan can sahma ixi ri camellu, ta nuhni iin cinta ñiin tichi ra. Chachi ra tica, ta chihi ra nduxi ñuñu cuhu, [vati cuhva can ni chacoo ra cahan cuenda ra Ndioo tiempu chahnu,] 


text:
ta cati tuhun ra Juaan can ti: ―Vachi iin rai cahnu xaan iti chate, ta ni ña ni cuu chacunda tohi, ta ndachi yu tiendu ndicha ra, [vati ñahni yavi ndai]. 


text:
Yuhu ndicha ni sacuandute chi ndo chi nduta, soco racan cua cuhva cha cua coo ra Tati Ndioo chi ndo, ta cuhva cha sacuanduta ra chi ndo cuu chacan ―cati ra Juaan can. Chanduta ra Jesuu (Mt. 3.13‑17; Lc. 3.21‑22) 


text:
<pb/>Suvi ni quivi can quichi ra Jesuu iti ñuun Nazaret cha iyo cuenda ñuhun Galilea, ta sacuanduta ra Juaan chi ra tichi yuta Jordán can. 


text:
Sa ni quee ndico ra Jesuu yu nduta can, ta ndehe ra cha ni nuna iti siqui andivi, ta vachi nuun maan ra Tati Ndioo nu inda ra. Ni vii cuhva cha nuun iin ri ndivi nuun ra Tati Ndioo, 


text:
ta ni nducahan ra Ndioo iti siqui andivi, ta cati ra ti: ―Yoho, sehi chihun. Cuni xain chihun, ta cusii ini yu chihun ―cati ndusu can. Ndehe run Satanaa a ña vaha cua savaha ra Jesuu (Mt. 4.1‑11; Lc. 4.1‑13) 


text:
Uvi xico quivi ni chacoo ra tichi cuhu can, ta nducu maan run Satanaa cuhva cha cua savaha ra Jesuu iin cha ndavaha ni. Tacan, ta ni chacoo ra Jesuu nu iyo ri quiti cuhu can, ta tindee ra tatun Ndioo chi ra. Quechaha cati tuhun ra Jesuu iti ñuhun Galilea (Mt. 4.12‑17; Lc. 4.14‑15) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tiin tiñu chi ra Juaan, ta taa ra chi ra ve caa. Tacan, ta cuahan ra Jesuu iti ñuhun Galilea. Cati tuhun ra tuhun vaha yoso cuhva iyo ra Ndioo, 


text:
ta cati ra ti: ―Vitin cha ni queta quivi, ta yatin xaan cua cundaca ñahan ra Ndioo. Cua saña ihni ndo cuati ndacu ndo, ta na cua cuinu ini ndo tuhun vaha ya ―cati ra Jesuu. Cana ra Jesuu chi cumi ra chahni tiaca (Mt. 4.18‑22; Lc. 5.1‑11) 


text:
<pb/>Yaha ra Jesuu yuhu tañuhun Galilea can, ta quechaha ndehe ra chi ra Simón chi Ndree yani ra. Cani ra ta ra taraya ra nu nduta tañuhun can, vati rai chahni tiaca cuu ra ta ra, 


text:
ta quechaha cati Jesuu chi ra ta ra ti: ―Nahan ndo. Na cua coo ndo chihin yu, ta cua savahi cha cua nanducu ndo chi ñivi cuhva cha nanducu ndo chi ri tiaca ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta yaha ra Jesuu suhva ca iti nuun, ta ndehe ra chi ra Jacobo chi Juaan yani ra. Sehe Zebedeo chi ra ta ra. Ni vii indi ra ta ra tichi tundoo, ta nataa ra ta ra taraya ra. 


text:
Tacan, ta sa ni cana ra Jesuu chi ra ta ra, ta nacoo ra ta ra chi ra Zebedeo sutu ra chi musu ra tichi tundoo can, ta quee ra cuahan ra. Ndicu tahan ra ta ra chi ra Jesuu. Ñuhun tati cuihna anima iin rai (Lc. 4.31‑37) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra ta ra iti ñuun Capernaum. Quivi sábadu [quivi ndaa tatun ñivi] cuu chi, ta quihvi ra Jesuu tichi ve ñuhun, ta quechaha sacuaha ra chi ñivi can. 


text:
Iyo xaan cuni ñivi can chini ñi tuhun cha sacuaha ra, vati sacuaha ra chi ñi cuhva sacuaha iin rai iyo tu ndee ini, ta ñavi cuhva sacuaha ra chito ley chahnu can. 


text:
ta cati run tati cuihna can ti: ―Chite ñaan cha cuu cha cuni cun chihin ndi, yoho Jesuu ra ñuun Nazaret. Cha vachi cun, vati cua cahni cun chihin ndi. Chite yoo rai cuun. Maun cuu ra ii cha ni tava tiñu ra Ndioo ―cati run. 


text:
<pb/>Ta xaan xaan quechaha cahan ra Jesuu chi run tati cuihna can, ta cati ra chi run ti: ―Casi yuhun, ta queun tichi anima ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chahni rai run tati cuihna can chi ra ndahvi can, ta nihin xaan cana chaa run, ta quee run tichi anima ra, 


text:
ta iyo xaan quechaha cuni ndihi ñivi can. Chacan cuu cha nducu tuhun ñi chi tahan ñi ti: ―¿Ñaan cha cuu chehe? ¿Atu tuhun chaa cuu chi, vati iyo ndatu chi ra? Cha tava ra chi run tati cuihna can, ta ni tasoho run chi ra ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan, ta quii xaan chini soho ndihi ñivi nini cahnu ñuhun Galilea can tuhun yoso cha ni savaha ra Jesuu. Sanduvaha ra Jesuu chiso ra Simón Pedro (Mt. 8.14‑15; Lc. 4.38‑39) 


text:
<pb/>Quee ra ta ra ve ñuhun can, ta cuahan ra. Queta ra ta ra vehe ra Simón chi ra Ndree, ta cuahan tahan ra Jacobo chi ra Juaan. 


text:
Caa ña cha vaha chiso ra Simón, vati cuhvi ña cahni, ta sa ni nducahan ñi chi ra Jesuu ti cha cuhvi ña. 


text:
Tuhva ra nu caa ña, ta tiin ra ndaha ña, ta sandoyo ra chi ña. Suvi ni hora can ndico cahni chi ña, ta quechaha tiso ña mesa iti nuun ra ta ra. Sanduvaha ra Jesuu chi tuvi ñivi (Mt. 8.16‑17; Lc. 4.40‑41) 


text:
<pb/>Cha cua ini xaan quivi can, ta cua cuiso ri nicandi, ta chandaca ñivi chi ndihi ñivi cuhvi chi ndihi ñivi iyo tati cuihna anima nu iyo ra Jesuu. 


text:
ta iyo cuiti tuvi xaan ñivi cuhvi chi ndihi nuun cuehe can, ta sanduvaha ra Jesuu chi ñi, ta tava xaan ra cuaha tati cuihna ñuhun anima ñi, soco ña ni chaha ra cha cahan run tati cuihna can, vati nacoto run chi ra. Cati tuhun ra Jesuu iti ñuhun Galilea (Lc. 4.42‑44) 


text:
<pb/>Ni vii nahan xaan, ta ndoyo ra Jesuu. Ña ta cundichin, ta ndoyo ra, ta quee ra cuahan ra tichi cuhu, ta ican cahan ra chi ra Ndioo. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ñi ti: ―Na coho. Cua cuhun yo ndihi ñuun iyo ihya. Chacan cuu cha cua cati tuhun tahin chi ñican, vati chacan cuu tiñu vachi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu, ta cati tuhun ra tichi ve ñuhun ñi nini cahnu ñuhun Galilea can, ta tava ra tati cuihna ñuhun anima ñivi can. Sanduvaha ra Jesuu chi iin rai cuhvi cuehe tahyu (Mt. 8.1‑4; Lc. 5.12‑16) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva iin rai cuhvi cuehe tahyu nu iyo ra Jesuu, ta cahan ndahvi ra chi ra, ta chahnu chiti ra iti nuun ra. Cati ra chi ra Jesuu ti: ―Tu cua cuni cun sanduvahun chihin yu, cua cuu ―cati ra. 


text:
<pb/>Uhvi xaan cuni ra Jesuu ndehe ra chi ra, ta ni sacaa ra ndaha ra, ta taa ra ndaha ra chi ra ndahvi can, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―Cuni yu. Na nduvahun ―cati ra. 


text:
Quechaha cati ra Jesuu chi ra ti: ―Chini cun. Ña cua cahun chi ni iin ñivi, soco cuahan, ta sanahun chihun chi ra sutu, ta samani cun cha ni cati tuhun ra Moisee tiempu chahnu, vati ni nduvahun. Tacan ni cua cuhvon cuenda chi ñivi, ta cua ndehe ñi cha ni tahun ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Quee ra cuahan ra, ta quechaha cati tuhun xaan ra chi ñivi, ta chaha ra cuenda ñaan cha cuu cha ni tahan ra. Chacan cuu cha ña cuu ca quihvi ndichin ra Jesuu tichi ni iin ñuun can, soco ndoo nuun maan ra tichi cuhu, ta cuahan ñivi iyo nini cahnu ñuhun can nu iyo ra.<pb/>


text:
Cha yaha suhva quivi, ta quihvi tucu ra Jesuu tichi ñuun Capernaum, ta chini ñivi tuhun ti cha iyo ndico ra vehe. 


text:
Ni nducuiti tuvi ñivi tican. Chacan cuu cha ña cuu ca queta ñivi yu vehe can, ta cati tuhun ra Jesuu tuhun vaha chi ñi. 


text:
ta ña cuu yaha ra ta ra nu iyo ra Jesuu, vati tuvi xaan ñivi iyo. [Ndaa ra ta ra nda xini vehe,] ta nuna ra ta ra xini vehe can nu indi ra Jesuu. Chahnda ra ta ra nahan xini vehe can, ta ni sanuun ra ta ra yuvi nu caa ra nduñiin can. 


text:
Ndehe ra Jesuu ti cha ni chinu ini ra ndiso chi ra ndahvi can, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―Cha ni naan cuati iyo chihun, xaa ―cati ra chi ra ndahvi can. 


text:
<pb/>Ndaa uvi uni tahan ra sacuaha ley chahnu tican, ta quechaha saxini xaan ra ta ra chi anima ra. 


text:
Saxini ra ta ra ti ña vaha cha cahan ra tacan. Ndavaha ni cuu chi cha cahan ra cuenda ra Ndioo, vati yoni ñivi ñuñivi cuu sanaan cuati savaha ñivi. Iin tuhun ni ra Ndioo cuu ra cua cuu sanaan cuati ñivi, saxini ra ta ra. 


text:
Quii xaan ni chito ra Jesuu yoso cuhva ni saxini ra ta ra chi anima ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ña vaha cha saxini ndo chi anima ndo tacan. 


text:
Ña ii xaan cha cua cati yu chihin ra ti cha naan ndihi cuati cha iyo chihin ra. Ii ca cha cua cati yu ti na cua ndoyo ra, ta cua quihin ra yuvi ra, ta cua cuhun ra. 


text:
Chacan cuu cha cati yu vati cuni yu cha cua coto ndo ti cha iyo ndatu chi ra cuu sehe ñivi ihya nu ñuhun ñuñivi ya, ta cuu sanaan ra cuati savaha ñivi ―cati ra chi ra sacuaha ley can. Ta cati ndico tucu ra chi ra nduñiin can ti: 


text:
<pb/>Tacan, ta ni ndoyo ra, ta quihin ra yuvi ra, ta quee ra cuahan ra, ta ndehe ndihi ñivi can. Chacan cuu cha iyo xaan cuni ndihi ñi, ta quechaha sacahnu ñi chi ra Ndioo, vati cati ñi chi tahan ñi ti: ―Ña tuhva yo ndehe yo cha ni savaha rahya nu ni quichi quivi ―cati ñi. Cana ra Jesuu chi ra Leví (Mt. 9.9‑13; Lc. 5.27‑32) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ndico tucu ra Jesuu, ta cuahan ra. Iti yuhu tañuhun cuahan tucu ra, ta cuahan ndihi ñivi nu iyo ra, ta sacuaha ra chi ñi. 


text:
Cha cua yaha ra tican, ta ndehe ra nu ndaa ra Leví ra cuu sehe ra Alfeo, ta satiahvi maan ra Leví can xuhun cuenda tiñu chi ñivi, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ti: ―Na coho ―cati ra. Ta ni chacuinda ra Leví can, ta ndicu ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndecu ra ta ra mesa tichi vehe ra Leví can, ta tuvi ra satiahvi, tuvi ra ndacu ndavaha ni ndecu tahan chi ra Jesuu chi ñivi sacuaha chi ra, vati tuvi ñivi cuu ñi cuahan chi ra Jesuu. 


text:
Ndehe ra sacuaha ley chahnu can chi ra fariseo ti icaa ni cha chachi tahan ra Jesuu chi ra satiahvi chi ra ndacu ndavaha ni, ta quechaha cati ra ta ra chi ñivi sacuaha chi ra Jesuu ti: ―Ña vaha cha chachi ra Jesuu chi ra satiahvi chi ra ndacu ndavaha ni icaa ni ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta chini ra Jesuu cha cahan ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Ña chini ñuhun ñivi iyo vaha chi ra sanduvaha chi ñi, soco ñivi cuhvi cuu ñi chini ñuhun chi ra. Ña cane chi ñivi iyo vaha, soco vachi yu, ta cane chi ñivi ndacu cuati ―cati ra. Nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu ñacu ña ni chacoo ndita ñivi sacuaha chi ra (Mt. 9.14‑17; Lc. 5.33‑39) 


text:
<pb/>Quivi can chacoo ndita ñivi sacuaha chi ra Juaan, ta chacoo ndita tahan ñi sacuaha chi ra fariseo, ta cuahan ñi ta ñi, ta quechaha nducu tuhun ñi ta ñi chi ra Jesuu ti: ―Tuhva ñivi sacuaha chi ra Juaan coo ndita ñi, ta tuhva tahan ñivi sacuaha chi ra fariseo coo ndita ñi, ta ¿ñacu ña tuhva ñivi sacuaha chi maun coo ndita ñi? ―cati ñivi can. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu iin cuhva chi ñi ti: ―Cua tandaha iin rai, ta ña cua coo ndita amigu ra quivi cha ni iyo ra chi ñi icaa ni. Quivi cha ni iyo ra chi amigu ra ña cua cuu coo ndita amigu ra, 


text:
<pb/>’Yoni ñivi cua nataa iin sahma chaa nuun sahma chahnu, coto cua nacaa ndico chi nu nataa sahma chaa chi sahma chahnu can, ta vihi ca cua ndoo chi cha lahnda ca chi. 


text:
Yoni ñivi cua tihi nduta chiti uva chaa tichi iin iti ñiin chahnu, coto cua ndata chi cua savaha nduta chiti uva chaa can, ta cua cati nduta can, ta cua ndoyo ñuhun iti ñiin can, soco cua tihi ñi nduta chiti uva chaa tichi iti ñiin chaa. [Tacan cati ra Jesuu, vati ña cua cuu natahan tuhun chaa chi tuhun chahnu.] Yucu ñivi sacuaha chi ra Jesuu chiti trigu iin quivi sábadu (Mt. 12.1‑8; Lc. 6.1‑5) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta iin quivi sábadu [quivi cha ndaa tatun ñivi judío], ta yaha ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra nu caa itu trigu, ta quechaha yucu racan ta ra xini chi, 


text:
ta quechaha cati ra fariseo chi ra Jesuu ti: ―Ña vaha cha ndacu ra ta ra tacan, vati quivi sábadu cuu chi. Ña chaha ley cuhva can ―cati ra fariseo can. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vasi ña ta sacuaha ndo cha ni savaha ra David quivi chini ñuhun ra, ta chisoco ra chi ndihi ra chica chi ra. 


text:
Quihvi ra tichi vehe Ndioo quivi cha cuu ra Abiatar sutu chahnu, ta chachi ra David can paan cuecu iti nuun ra Ndioo, ta chaha ra cha chachi tahan ra iyo chi ra, soco ña chaha ley cuhva can. Iin tuhun ni ra sutu cuu ra cua cuu cachi paan cuecu iti nuun ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta quechaha cati ra Jesuu chi ñivi can ti: ―Savaha ra Ndioo quivi sábadu cha na cua cunda tatun ñivi, soco ña cuni ra cha cua coo ica ñi quivi can. 


text:
Chacan cuu cha ra cuu sehe ñivi cuu ra cua cati ñaan tiñu cua savaha ñivi quivi sábadu can. [Tacan cati ra Jesuu, vati ña vaha ndoo ra fariseo cha yucu ra ta ra chiti trigu can.]<pb/>


text:
ta saha ra fariseo ta ra cuenda a cua sanduvaha ra Jesuu chi ra ndaha xii can quivi sábadu [quivi ndaa tatun ñivi], vati cuni ra ta ra tiso ra cuati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ñivi can ti: ―¿Yoso cuhva cati ley cha cuenda quivi sábadu? ¿Atu cua savaha ñivi iin cha vaha a cua cuu savaha ñi iin cha ndavaha ni? ¿Atu cua cuu sanduvaha ñivi chi tahan ñi a cua cuu cuhva ñi cha cua cuvi ñi? ―cati ra chi ñi. Ta taxin taxin ni ndoo maan ñivi can, 


text:
ta xaan xaan ndehe ra Jesuu nuun ñi, soco cuihya xaan cuni anima ra, vati ndava xaan ini ñi, [ta ña cuni ñi cuinu ini ñi chi ra,] ta cati ra chi ra ndaha xii can ti: ―Sacaa ndahun ―cati ra. Ta ni sacaa ra ndaha ra, ta nduvaha chi, 


text:
ta quii xaan ni quee ra fariseo ta ra, ta nducu ra ta ra cha chini tuni chi ra inda naan chi ra Herode yoso cuhva cua cahni ra ta ra chi ra Jesuu. Nducuiti tuvi ñivi yuhu tañuhun can 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ndico ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra yuhu tañuhun can, ta cuahan tuvi xaan ñivi iyo ñuhun Galilea nu cuahan ra, ta cuahan tahan ñivi quichi iti ñuhun Judea. Ndicu ñi chi ra. 


text:
Cuahan tahan ñivi quichi iti ñuun Jerusalén, ta cuahan tahan ñivi quichi iti ñuhun Idumea. Cuahan tahan ñivi quichi inga chiyo yuta Jordán chi ñivi quichi iti ñuun Tiro iti ñuun Sidón. Cuahan ndihi ñivi can nu iyo ra Jesuu, vati chini ñi ndihi tuhun cha ni savaha ra, 


text:
ta quechaha cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, vati cuni ra na cua tiso vaha ra ta ra iin tundoo cha cua quihvi ra, coto cua cucuhun tahan ñivi chi ra, vati tuvi xaan ñivi iyo, 


text:
vati tuvi ñivi cha ni sanduvaha ra Jesuu. Chacan cuu cha ni chacuhun tahan ñivi ndehe tu ndoho nu iyo ra, vati cuni ñi sayani ndaha ñi chi ra, 


text:
ta sa ndehe tahan run tati cuihna chi ra, ta nduva ni run iti nuun ra, ta cana chaa run, ta cati run ti: ―Yoho cuu sehe Ndioo ―cati run. 


text:
<pb/>Cuaha xaan nduxaan ra Jesuu chi run, vati ña cuni ra cha cua cuhva run tuhun yoo rai cuu ra. Nacachi ra Jesuu uchi uvi tatun ra (Mt. 10.1‑4; Lc. 6.12‑16) 


text:
ta ni nacachi ra uchi uvi ra cua cuu tatun ra, vati cua coo ra ta ra chi ra. Cua tava tiñu ra chi ra ta ra na cua cati tuhun ra, 


text:
ta na cua coo ndatu chi ra ta ra cha cua sanduvaha ra ta ra chi ñivi cuhvi, ta cua tava ra ta ra tati cuihna iyo anima ñivi. 


text:
Ni nacachi ra Jesuu uchi uvi ra ta ra. Quihin ra chi ra Simón, ta sama ra sivi ra cha cunani tahan ra Pedro, 


text:
ta quihin tahan ra chi ra Jacobo chi ra Juaan yani ra. Sehe Zebedeo chi ra ta ra, ta chaha ra Jesuu sivi Boanerge chi ra ta ra. Rai xaan xaan cuu ra cuu sivi can. 


text:
Quihin tahan ra Jesuu chi ra Ndree chi ra Felipe chi ra Bartolomé, ta quihin tahan ra chi ra Mateo chi ra Tuma chi ra Jacobo sehe Alfeo chi ra Tadeo chi ra Simón ra cuni cuinda cuati chi ñivi ñuun Roma, 


text:
ta quihin tahan ra chi ra Juda Iscariote, ta ra cua xico tuhun chi ra cuu ra. Cati ñivi ti iyo tati cuihna chi ra Jesuu (Mt. 12.22‑32; Lc. 11.14‑23; 12.10) Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu iti vehe, 


text:
Ni chini ñivi ra Jesuu tuhun cha ña chachi ra, ta cuahan ñi nu iyo ra, vati cuni ñi cuiso ñi chi ra, vati cati ñi ti ña chito ca ra cha ndacu ra. 


text:
<pb/>Iyo tahan ra sacuaha ley chahnu. Ra quichi iti ñuun Jerusalén cuu ra, ta cati ra ti: ―Iyo run tati cuihna chi ra, ta Beelzebú nani run. Cuu tava ra tati cuihna can, vati iyo run ndaca ñahan chi run tati cuihna chi maan ra ―cati racan ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cana ra Jesuu chi ñivi can, ta quechaha cahan ra iin cuhva chi ñi, [vati cati ñi ti iyo run tati cuihna chi ra]. Cati ra chi ñi ti: ―Ña cuu tava ndaa ñivi run Satanaa suvi ni chi maan run. 


text:
Tu cua cani tahan ñivi run Satanaa suvi ni chi maan run, ta ña inuun iyo anima run suvi ni chi maan run, ña cua ndunahan run, vati cua ndoyo ñuhun run. 


text:
<pb/>’Tu iyo iin ra nihin, ña cua cuu quihvi ni iin ñivi tichi vehe racan, ta ni ña cua cuu suhu ñi ndatiñu ra, tu ña cua cuhni xihna ñi chi ra. Cua cuhni xihna cuii ñi chi ra, ta sa cua cuu suhu ñi ndatiñu ra. [Tacan ni cha sacanain chi run Satanaa.] 


text:
<pb/>’Cati ndicha yu chihin ndo ti cua sanaan ra Ndioo ndihi cuati cua savaha ñivi. Cua sanaan ra ndihi ndavaha ni cua cahan ñivi cuenda maan ra, 


text:
soco tu cua cahan ñi ndavaha ni cuenda ra Tati Ndioo, ña cua naan chacan ndihi ni quivi ndihi ni tiempu, soco cua cutuni ñi, vati cuati cahnu xaan cuu chacan, ta cua ndoo chi ndihi ni quivi ndihi ni tiempu. 


text:
<pb/>Ndihi tuhun can ni cati ra Jesuu, vati cati ñi ti iyo run tati cuihna chi ra. Queta sihi ra Jesuu chi yani ra nu sacuaha ra chi ñivi (Mt. 12.46‑50; Lc. 8.19‑21) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni queta tahan sihi ra Jesuu chi yani ra nu iyo ra, ta chacuinda ñi iti nuquehe ni, ta tachi ñi tuhun cha cana ñi chi ra. 


text:
Tuvi xaan ñivi ndecu nini cuta nuun ra, ta quechaha cati ñi chi ra ti: ―Inda sihun chi yani cun iti nuquehe, ta nducu tuhun ñi chihun ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan, ta ndehe ra nini cuta nu ndecu ñivi nuun ra, ta cati ra ti: ―Ndehe ndo. Ihya iyo sihi yu chi yani yu. 


text:
Tacan cuu, ta inga chaha quechaha sacuaha ndico tucu ra Jesuu yu tañuhun can, ta tuvi xaan ñivi nducuiti tucu nu iyo ra. Chacan cuu cha ni quihvi tucu ra tichi tundoo, ta ni chacunda ra tichi tundoo can cha iyo yu nduta can, ta ndoo ndihi ñivi can nu ñuhun yu tañuhun can. 


text:
Inga suhva chiti can quehni nu iyo xaan yuu, ta ñahni vaha ñuhun nu inda chi, ta quii xaan cana chi, soco ña cocon iyo ñuhun can. 


text:
Inga suhva chiti can quehni nu iyo iñu, ta ni chahnu tahan iñu, ta chasi iñu can nuun chi, ta ñahni chiti chi chacoo. 


text:
Inga suhva chi quehni nu ñuhun vaha, ta cana chi, ta cocon chi, ta chacoo chiti chi. Iin chiti can chaha inga oco uchi chiti chi, ta inga chiti can chaha uni xico chiti chi, ta inga chiti can chaha iin ciendu chiti chi. Tacan cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati ra chi ñi ti: ―Na cua taa ndihi ndo soho ndo tuhun ya ―cati ra. Chaha ra Jesuu cuenda ñacu cahan ra cuhva can (Mt. 13.10‑17; Lc. 8.9‑10) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta inga hora iyo siin suhva ñivi iyo chi ra Jesuu, ta chica tuhun ñi chi ra ñaan tuhun cuu cuhva can. Chica tuhun tahan ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra, [vati ña chito tahan ra]. 


text:
Tacan, ta quechaha cati ndico ra Jesuu chi ñi ti: ―Maan ndo cua cutuni ini ndo yoso cuhva cua cundaca ñahan ra Ndioo, soco ña cua coto inga ñivi ña iyo chi ra Ndioo. Mani chi cuhva cahin chi ñican. Nu ni quichi quivi cuni coto ñivi ñaan cha cuu tuhun ya, soco ña ni chaha ra Ndioo nda cua nda vitin. 


text:
Chacan cuu cha cua ndehe ñi ñaan cha cua coo, soco ña cua coto ñi ñaan cha cuu cha cua ndehe ñi. Cua cuni soho ñi tuhun, soco ña cua cutuni ini ñi ñaan tuhun cuu chi, coto cua ndico coo anima ñi, ta cua naan cuati ñi ―cati ndico ra Jesuu. Cati ra Jesuu ñaan tuhun cuu cuhva can (Mt. 13.18‑23; Lc. 8.11‑15) 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ñi ti: ―Tu ña nituni ini ndo cuhva can, ña cua cutuni ini ndo ndihi ca cuhva cua cahin. 


text:
ta iyo ñivi cuu sava ta cua chiti quehni nu iti. Chini ñi tuhun can, soco quii xaan quichi run Satanaa, ta sanaan run tuhun ni chini soho ñi, 


text:
ta iyo inga ñivi cuu sava ta cua chiti quehni nu iyo xaan yuu. Chini soho ñi tuhun can, ta chinu ini ñi chi chi, ta sii xaan cuni ñi, 


text:
soco cuu ñi sava ta cua chiti can, vati ñahni nu cua cuhun yoho chi. Chacan cuu cha ndoo vaha ñi suhva ni quivi, soco yatin xaan cua ndoyo ñuhun ñi, tu cua ndehe ñi tu ndoho, tu cua cuni cani ñivi chi ñi, vati chinu ini ñi tuhun can, 


text:
ta inga tucu ñivi cuu sava ta cua chiti cha quehni nu iyo iñu. Ñican cuu ñivi chini soho tuhun vaha can, 


text:
soco saxini xaan ñi cha cua tahan ñi ihya nu ñuhun ñuñivi ya, ta cuni xaan ñi cha cua coo xuhun ñi, vati chinu ini ñi cha sandahyu ñahan ñivi chi ñi, ta iyo xaan cha sasaca xini ñi, ta ndihi cha cutañu ñi chasi nuun tuhun can, ta ñahni chiti chi cua coo, 


text:
ta inga ndico tucu ñivi cuu sava ta cua chiti cha quehni nu ñuhun vaha. Chini soho ñi tuhun can, ta savaha ñi cuhva cati chi. Cua coo xaan chiti chi. Iin chiti can chaha oco uchi chiti chi, ta inga tucu chiti chaha uni xico chiti chi, ta inga ndico tucu chiti can chaha iin ciendu chiti chi ―cati ra Jesuu, [vati tacan ni iyo ñivi cha chini ñi tuhun chiti can cha cati tuhun ra Jesuu]. Cuhva iyo iin ñuhun ndichin (Lc. 8.16‑18) 


text:
<pb/>Cati ra Jesuu chi ñivi can ti: ―Ña tuhva ñivi taa ñi ñuhun ndichin, ta chaqui ndaa ñi chi chi tichi tica, ta ni ña tihi ñi chi chi xuu chito ñi. Chaqui ndaa ñi chi chi nu candileru, [vati tacan ndichin vaha ndehe ndihi ñivi can]. 


text:
Na cua taa vaha ndo soho ndo ndaa ndo iyo soho ―cati ra, [vati tacan ni cua coto ñivi yoso cuhva cua cundaca ñahan ra Ndioo]. 


text:
<pb/>Cati tahan ra chi ñi ti: ―Na cua savaha ndo cuhva cha ni tasoho ndo. Cuhva cua savaha ndo chi ñivi cua savaha tahan ra Ndioo chi ndo, ta cua nandaa ca cha cua savaha ra chi ndo. 


text:
Tu cua satiñu vaha yo cuenda ra, vii ca cua coo ca chi yo. Tu ña cua satiñu vaha yo cuenda ra, cua naan cha iyo chi yo ―cati ra, [vati nini xaan cua satiñu vaha ñivi tiñu Ndioo]. Cuhva yoso cuhva chahnu ndihi chiti tachi ñivi 


text:
<pb/>Ta cati tuhun tahan ra Jesuu chi ñi ti: ―Nu cua cundaca ñahan ra Ndioo cuu sava ta cua iin rai tachi chiti tichi ñuhun. 


text:
Cha cuaa quixi ra, ta ndoyo ndico ra chinucahni, soco ña chito ra yoso cuhva cana chiti can, ta ni ña chito ra yoso cuhva chahnu chi, 


text:
ta maan maan ñuhun can chaha cha cua coo chiti chi. Xihna cuii cana chi, ta sa quee yoco chi, ta nuun yoco chi quichi chiti chi. 


text:
Tacan, ta quechaha quihvi cuaan chi, ta quii ni cua tahnda chi, vati cha queta quivi cua sucu ra chi chi ―cati ra Jesuu, [vati tacan ni quechaha chinu ini ñivi chi ra Ndioo]. Cuhva iyo chiti motasa (Mt. 13.31‑32; Lc. 13.18‑19) 


text:
<pb/>Cati ndico tucu ra Jesuu chi ñi ti: ―Iyo iin cuhva cua cati tuhin chi ndo yoso cuhva iyo nu cua cundaca ñahan ra Ndioo. 


text:
Nu cua cundaca ñahan ra cuu sava ta cua iin chiti motasa, ta ndihli xaan chi. Ñahni inga chiti tachi yo tichi ñuhun cha ndihli ca. 


text:
Tachi yo chiti can, ta cana chi, ta chahnu chi, ta ñahni inga cuhu cahnu sava ta cua cuhu can, ta nahnu xaan soco chi cuu. Chacan cuu cha savaha ri saa taca ri nuun chi, vati vati xaan chi ―cati ra, [vati tacan ni cha cuahan ndutuvi ñivi chinu ini chi ra Ndioo]. Mani chi cuhva sacuaha ra Jesuu chi ñivi can (Mt. 13.34‑35) 


text:
<pb/>Cuaha xaan cuhva can cati tuhun ra Jesuu chi ñi. Tacan sacuaha ra tuhun vaha can chi ñi cuhva cua cuu cuni soho ñi tuhun can. 


text:
Mani chi cuhva cahan ra chi ñi, soco chi ra sacuaha chi ra chaha vaha ra cuenda hora quee siin ra ta ra. Cati ra Jesuu ti cua cutaxin tati chi nduta (Mt. 8.23‑27; Lc. 8.22‑25) 


text:
<pb/>Cha cua ini xaan suvi ni quivi can, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti: ―Na coho inga chiyo tañuhun ya ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra ta ra nu iyo cuiti ñivi can. Quihvi tahan ra sacuaha chi ra tichi tundoo can, ta cuahan ra ta ra. Tacan, ta cuahan tahan inga uvi uni ca tundoo. 


text:
Tacan cuu, ta nihin xaan suhva caa tati can, ta ndava nduta tichi tundoo can. Chacan cuu cha cuni cutu chi chi nduta. 


text:
Tacan, ta ni vii quixi ra Jesuu iti suhma tundoo can, ta quixi ra siqui iin sahma xini nanihin ra. Sandoyo ra ta ra chi ra, ta quechaha cati ra ta ra chi ra ti: ―¿Atu ña saxini cun cha cua cuvi ndi, ta maestru? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Chacuhun ini ra Jesuu, ta quechaha cati ra ti na cutaxin tati can, ta cati ra chi maan nduta can ti: ―Taxin taxin cua coun ―cati ra. Tacan cuu, ta ni chacuita tati can, ta taxin taxin chacava ndico nduta can, 


text:
ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Ñacu cuyuhvi xaan ndo? ¿Ñacu ña chinu ini ndo? [Ña vaha cha iyo ndo tacan] ―cati ra. 


text:
<pb/>Ni vii yuhvi xaan ra ta ra, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi tahan ra ti: ―¿Yoo rai cuu rahya, vati sacuinu tati chi nduta tañuhun ya cha ni cahan ra? ―cati ra ta ra.<pb/>


text:
Quee ra Jesuu tichi tundoo can, ta yatin ni satahan iin rai ñuhun tati cuihna anima chi ra. Iti camasandu quee ra ndahvi can. 


text:
Cuaha chaha cha chuhni ñi chi ra chi manea chi cadena, soco ni chahnda cuati ra ndihi cadena can, ta ni sachehe ra manea can, ta ni ña cuu ca sandumasu ni iin rai chi ra. 


text:
Ndihi quivi ta ndihi cha cuaa chica cuu ra yucu can, ta chica cuu ra camasandu can, ta cana chaa ra, ta sanicuehe ra chi ra chi yuu can. 


text:
Chica vachi ra Jesuu, ta ndehe ra chi ra, ta quechaha chinu ra. Chinu ra nu vachi ra Jesuu, ta chacuiñi chiti ra iti nuun ra. 


text:
Tacan, ta nihin xaan cana chaa ra ndahvi can, ta quechaha cati ra chi ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cuni cun chihin yu, ta Jesuu? Maun cuu sehe Ndioo ra cuu ra cahnu xaan. Cahan rai yu chihun cuenda ra Ndioo ti na ña cua sasacon xini yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Nducu tuhun ra Jesuu chi run ti: ―¿Ñaan nani cun? ―cati ra chi run. Ta ni quechaha cati ndico run chi ra ti: ―Legioon nani yu, vati cuaha xaan ndi iyo ―cati run. 


text:
<pb/>Tacan, ta cuaha xaan cahan ndahvi xaan run chi ra Jesuu ti na ña cua tava ndaa ra chi run tichi cuhu can. 


text:
ta quechaha cahan ndahvi ndihi run tati cuihna can chi ra Jesuu, ta cati run chi ra ti: ―Tachi cun chi ndi nu ñuhun quini can, ta cua quihvi ndi tichi ri ―cati run ta run. 


text:
<pb/>Tacan, ta chaha ra Jesuu cha cua cuhun run, ta quee run tati cuihna can, ta quihvi run tichi maan quini can, ta quechaha ca chinu ndihi ri quini, ta quicoyo ri nu chani nuun chi yu tañuhun can. Ni chihi ndihi ri tichi nduta tañuhun can, ta uvi mil ri cuu ri ni chihi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chinu ndihi ra sacuenda chi ri quini can, ta chaha ra ta ra cuenda chi ndihi ñivi can. Chaha ra ta ra cuenda chi ñivi iyo tichi ñuun, ta chaha tahan ra ta ra cuenda chi ñivi iyo chiqui. Chacan cuu cha quee ñi cuahan ñi, vati cua ndehe tahan ñi ñaan cha cuu cha ni cuu. 


text:
Queta ñi nu iyo ra Jesuu, ta ndehe ñi ti iyo ra cha ndehe tu ndoho can, ta ndaa ra. Nami ra sahma, ta cha iyo vaha xini ra, ta suvi ni maan ra cuu ra cha cuñuhun cuaha xaan run tati cuihna can, ta quechaha cuyuhvi xaan ñi, 


text:
ta suvi ni ra ni ndehe cha ni tahan ri quini can chaha cuenda chi ñi ñaan cha cuu cha ni tahan ra cha ñuhun tati cuihna anima. Chaha tahan ra ta ra cuenda ñaan cha cuu cha ni tahan ri quini can, 


text:
ta quechaha cahan ndahvi ñican chi ra Jesuu ti na cua quee ra ñuhun nu iyo maan ñi, ta na cua cuhun ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihvi ndico ra Jesuu tichi tundoo can, ta quechaha cahan ndahvi xaan ra cha cuñuhun tati cuihna anima chi ra, vati cuni ra cuhun tahan ra chi ra, 


text:
soco ña ni chaha ra Jesuu. Quechaha cati ra chi ra ti: ―Cuahan iti vehun nu iyo ñivi cun, ta cuhvon cuenda chi ñi ñaan cha cuu cha ni savaha chitoho cun chihun. Cua cuhvon cuenda chi ñi yoso cuhva ni cundahvi ini ra chihun ―cati ra Jesuu chi ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cuahan ra, ta quechaha cati tuhun ra chi ñivi ñuhun Decápoli can ñaan cha cuu cha ni savaha ra Jesuu chi ra, ta iyo xaan quechaha cuni ñi. Cuhvi sehe ra Jairo, ta sayani ndaha iin ñahan sahma ra Jesuu (Mt. 9.18‑26; Lc. 8.40‑56) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihvi ndico tucu ra Jesuu tichi tundoo can, ta yaha tucu ra inga chiyo tañuhun can, ta nducuiti ndico tucu tuvi ñivi nu ni queta ra yu tañuhun can. 


text:
Queta tahan iin ra ndiso tiñu cuenda ve ñuhun, ta Jairo nani ra. Ndehe ra chi ra Jesuu, ta ni chacuiñi chiti ra iti nuun ra. 


text:
Quechaha cahan ndahvi xaan ra chi ra Jesuu, ta cati ra chi ra ti: ―Cha cuni cuvi ña luhu sehi. Na coho, ta tison ndahun chi ña, ta cua nduvaha ña, ta ña cua cuvi ña ―cati ra chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu chi ra, ta ndicu tuvi xaan ñivi chi ra. Nihin xaan indi ra tañu ñivi can, 


text:
Cha cuaha xaan tu ndoho ndehe ña, vati cuaha xaan ra ñatatan ndehe chi ña, ta sanaan ña ndihi cha iyo chi ña, ta ña ni nduvaha ña, soco xaan ca cuahan sanihin chi chi ña. 


text:
Chini ña cha cahan ñivi cuenda ra Jesuu, ta quichi ña iti chata ra sava mahñu ñivi can, ta sayani ndaha ña sahma ra, 


text:
Tacan cuu, ta quii xaan ni chacuita niñi ña chi ña, ta ni chito ña ti cha ni nduvaha ña tu ndoho tahan ña, 


text:
ta quii xaan ni tuvi ini ra Jesuu cha quee tu ndee ini chi ra. Chacan cuu cha ndico coo ra mahñu ñivi can, ta quechaha nducu tuhun ra ti: ―¿Yoo cuu cha ni sayani ndaha sahme? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta quechaha cati ra sacuaha chi ra ti: ―Ndehun vati tuvi xaan ñivi chacuhun chihun, ta nducu tuhun cun yoo ni sayani ndaha chihun ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Quechaha nanducu nuun maan ra Jesuu nini cuta nu inda ñivi can, vati cuni ra ndehe ra yoo ñi ni sayani ndaha sahma ra. 


text:
Tacan, ta quechaha cuyuhvi xaan maan ña ñahan can, ta quisi chi chi ña, vati chito ña ñaan cha cuu cha ni tahan ña, ta tuhva ña nu inda ra, ta ni chacuiñi chiti ña iti nuun ra, ta cahan ndicha ña ndihi cha ni tahan ña. 


text:
Cati ndico ra Jesuu chi ña ti: ―Cha ni nduvahun, vati chinu ini cun. Cuahan vitin, ta na cua coo vii anima cun, vati cha naan tu ndoho tahun, sihi ―cati ra chi ña. 


text:
<pb/>Ni vii cahan ra Jesuu chi ñacan, ta queta uvi ñivi vachi iti vehe ra Jairo can, ta cati ñi chi ra ti: ―Cha ni chihi sehun. Ña cua satañu con chi ra maestru ―cati ñi. 


text:
<pb/>Chini ra Jesuu tuhun cha cahan ñi, ta quechaha cati ra chi ra ndiso tiñu can ti: ―Ña cua cuyuhvi cun. Ini cha cua cuinu ini cun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ña chaha ra Jesuu cha cua cuhun tahan ndihi ca ñivi can chi ra. Mani ra Pedro chi ra Jacobo chi ra Juaan yani ra Jacobo can [chi ra Jairo] chaha ra, ta cuahan tahan ra ta ra chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta ra ta ra vehe ra Jairo can, ta ndehe ra Jesuu ti cuvaa xaan ñivi can. Ndahyu chaa ñi, ta chacu xaan ñi. 


text:
Quihvi ra tichi vehe ra Jairo can, ta quechaha nducu tuhun ra chi ñi ti: ―¿Ñacu cuvaa xaan ndo? ¿Ñacu chacu xaan ndo? Ña chihi ña luhu ya. Quixi ni maan ña ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta quechaha chacu cata ñi cha cahan ra Jesuu, ta tava ndaa ra chi ndihi ñican iti nuquehe. Quihin ra chi sutu ña chi sihi ña chi ra quichi chi maan ra, ta tuhva ra nu caa ña luhu can. 


text:
Tiin ra Jesuu ndaha ña, ta quechaha cati ra chi ña ti: ―Talita cumi ―cati ra. Tuhun hebreo can cati ti cahin chi yoho, xihi. Ndoyo, cati chi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni ndoyo ña, ta quechaha chica cuu ña. Cha iyo tahan ña iin uchi uvi cuiya ña. Suvi ni hora can iyo xaan iyo xaan quechaha cuni ñivi can, 


text:
ta quechaha cati tuhun xaan ra Jesuu chi ñi, vati ña cuni ra cha cua coto ni iin ñivi cha ni savaha ra. Tacan, ta cati ra ti na cua cuhva ñi cha cua cachi ña.<pb/>


text:
Quivi sábadu [quivi ndaa tatun ñivi] cuu chi, ta quechaha sacuaha tucu ra chi ñivi iyo ve ñuhun can. Tuvi ñivi chini tuhun cha cahan ra, ta iyo xaan cuni ñi. Quechaha nducu tuhun ñi chi tahan ñi ti: ―¿Ndaa iti cutuhva ra tuhun ya? ¿Yoo rai chaha cha chini tuni chi ra? ¿Yoso cuu savaha ra cuhva cahnu xaan can? 


text:
Saxini ndiuhu ti rahya cuu sehe ña María. Yani ra chi ra Jacobo chi ra José chi ra Juda chi ra Simón. Ihya iyo tahan cuhva ra chi maan yo, ta sata tahan ra vitu ―cati ñi ta ñi. Ndutahñu cuni ñi ndehe ñi chi ra Jesuu, 


text:
ta cati ra Jesuu chi ñi ti: ―Sacahnu ndihi ca ñivi chi ra cahan cuenda ra Ndioo, soco nda ñuun ra nda vehe ra chi ñivi ra―ña sacahnu ñi chi ra ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ña ni cuu savaha ra Jesuu ni iin cuhva tican, [vati ñuun nu ni quichi cuahnu ra cuu chi]. Tiso ni ra ndaha ra chi iin uvi ñivi cuhvi, ta sanduvaha ra chi ñi. 


text:
Iyo xaan cuni ra, vati ña cuni ñi cuinu ini ñi. Chahan ra ndihi ñuun iyo ican, ta sacuaha ra chi ñivi can. Tava tiñu ra Jesuu chi ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra (Mt. 10.5‑15; Lc. 9.1‑6) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cana ra Jesuu chi ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra, ta quechaha tava tiñu ra chi ra ta ra. Uvi uvi ra ta ra tava tiñu ra, ta chaha ra tu ndee ini chi ra ta ra ti na cua tava ra tati cuihna anima ñivi. 


text:
Cati tuhun ra chi ra ta ra ti ñahni cha cua cuiso ra ta ra nu cua cuhun ra. Ña cua cuiso ra yunu. Ña cua cuiso ra cha cua cachi ra. Ña cua cuiso ra xuhun tichi iti ra. Ña cua cuiso ra. Iin tuhun ni yutun cua cunaan ra. 


text:
ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua coo nuun ndo ndaa vehe cua quihvi ndo. Tican cua coo nuun ndo nda cua nda quivi cua quee iti tucu ndo. 


text:
Tu ña cua quihin cuenda ñivi chi ndo, tu ña cua tasoho ñi tuhun cua cahan ndo, cua quee ndo tican, ta cua naquisi ihni ndo yuhma iñi chaha ndo nu cua ndehe ñi. Chacan cuu cha cua coto ndihi ñivi ti ña vaha cha ndacu ñican. Cati ndicha yu chihin ndo ti nihin xaan cua coo tu ndoho chi ñivi ñuun Sodoma chi ñivi ñuun Gomorra quivi cua cutuni ñivi ñuñivi, soco nihin xaan ca cua coo tu ndoho chi ñivi ña cua quihin cuenda chi maan ndo ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra ta ra, ta cuahan ra. Cati tuhun ra ta ra ti na cua nacoo ihni ñivi cuati ndacu ñi, 


text:
ta tava ihni ra ta ra cuaha xaan tati cuihna indi anima ñivi. Choso tahan ra ta ra aceite chi ñivi cuhvi, ta sanduvaha ra ta ra chi ñi. Chihi ra Juaan ra sacuanduta (Mt. 14.1‑12; Lc. 9.7‑9) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chito tahan ra Herode ra ndaca ñahan ñuhun can, vati cha cahan ndihi ñivi yoso cuhva ni savaha ra Jesuu. Iyo ñivi cati ti: ―Juaan ra sacuanduta cuu ra savaha ndihi chacan, ta vitin cha natacu ndico ra tañu ñivi ndii. Chacan cuu cha iyo xaan tu ndee ini chi ra ―cati ñi. 


text:
<pb/>Ta inga ñivi cati ti: ―Elía cuu ra ―cati ñi. Ta inga tucu ñivi cati ti: ―Iin ra cahan cuenda ra Ndioo cuu ra, vati iyo ra cuhva ni chacoo ra ni cahan tuhun Ndioo tiempu chahnu ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan, ta chini ra Herode tuhun can, ta quechaha cati ra ti: ―Cha ni quende xini ra Juaan, soco cha ni nandoto ndico ra ―cati ra Herode can. 


text:
<pb/>Tacan cati ra Herode, vati suvi ni maan ra tachi tiñu ti na cua cu tiin tiñu chi ra Juaan, ta tihi ra chi ra ve caa, vati cha quihin cuenda ra Herode chi ña Herodía ñasihi ra Felipe yani ra, ta tandaha ndico tucu ra Herode chi ña, ta ñasihi ra cuu ña quivi can. 


text:
Ni tihi ra Herode chi ra Juaan can ve caa, vati cha cati ra Juaan chi ra ti ña chaha ley cha cua quihin ra ñasihi yani ra, cati ra Juaan can. 


text:
<pb/>Tacan, ta quihin xaan ña Herodía tisihi ndehe ña chi ra Juaan, ta cahni ña chi ra cuni ña, soco ña cuu chi maan ña, 


text:
vati cuyuhvi ra Herode chi ra Juaan can, vati chito ra ti rai cuiti vaha cuu ra Juaan, ta ñahni cuati ndacu ra. Chacan cuu cha cumi vaha ra Herode chi ra, ta sii xaan cuni ra chini ra tuhun cahan ra Juaan, soco ña nihin ra Herode cuhva yoso cua saxini ra. 


text:
Tacan cuu, ta queta iin quivi, ta ni nihin ña Herodía cuhva, vati cua sacahnu ra Herode iin vico, vati cha queta cuiya ra. Chacan cuu cha cua tiso vaha ra, vati cua sacachi ra chi ra cumi tiñu chi ra ndaca ñahan chi ra sandaru ta ra chi ndihi ra sutu ñuun iyo ñuhun Galilea can. 


text:
Tacan cuu, ta quihvi ña tivaa sehe ña Herodía can nu ndaa ra ta ra, ta chita chaha ña yaa, ta sii xaan quechaha cuni ra Herode chi ndihi ra ndecu chi ra yu mesa can, ta quechaha cati ra Herode can chi ña tivaa can ti: ―Cua cati maun ndaa cha cuu cha cuni maun, ta cua cuhve chi chi chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Cahan rai ra chi ña, ta cati ra ti cua cuhva ra ñaan cha cuu cha chica ña chihin ra. Cua cuhva ra nda sava ñuhun ndaca ñahan ra chihin ña, tu cua cuni ña. 


text:
Tacan, ta quee ña cuahan ña, ta quechaha nducu tuhun ña chi sihi ña ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cua ndaque chi ra? ―cati ña. Ta cati ndico sihi ña chi ña ti: ―Na cua cuhva ra xini ra Juaan ra sacuanduta ―cati ña chi ña. 


text:
<pb/>Tacan, ta quii xaan ni quihvi ndico ña tivaa can nu ndaa ra Herode can, ta cati ndico ña ti: ―Yuhu cuni yu cha cua cuhvon xini ra Juaan ra sacuanduta tichi chicoho cha vitin vitin ―cati ña chi ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndahvi xaan quechaha cuni ra Herode can, vati cha ni cahan rai ra chi ña, ta ña cuni ra cati ra chi ña ti ña cua cuu, vati iyo tahan ra ndecu yu mesa chi ra. 


text:
Cuahan racan, ta queta ra, ta chahnda ra sucun ra Juaan nu ndaa ra ve caa can, ta quichi ndaca ra xini ra tichi chicoho can, ta chandaca ra chi chi chi ña tivaa can, ta chaha ña tivaa can chi chi chi sihi ña. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chito ra sacuaha chi ra Juaan can, ta chaquihin ra iquin cuñu ra, ta cuchi ra chi ra. Chaha ra Jesuu cha chachi uhun mil rai (Mt. 14.13‑21; Lc. 9.10‑17; Jn. 6.1‑14) 


text:
<pb/>Ni nducuiti ndico tucu ra tatun ra Jesuu iti nuun ra [nu ni chahan ra ta ra], ta chaha ra ta ra cuenda ndihi cha ni savaha ra ta ra. Chaha tahan ra ta ra cuenda ndihi cha ni sacuaha ra ta ra chi ñivi, 


text:
ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Coho, vati cua quee siin yo tichi cuhu, ta cua cunda tatun nuun yo suhva quivi. Tacan cati ra Jesuu, vati tuvi ñivi quichi, ta tuvi ñi cuahan ndico, ta ña cuyatin ra ta ra cachi ra. 


text:
Tacan, ta quihvi ndico tucu ra ta ra tichi tundoo, ta quee ra cuahan ra. Quee siin ra ta ra tichi cuhu, 


text:
soco tuvi ñivi ndehe ti cha cuahan ra ta ra, ta chito ñi ndaa iti cuahan ra ta ra. Quee ñi ndihi ñuun can, ta chinu ñi cuahan ñi ican, ta queta xihna maan ñivi can. Tacan ni nducuiti tucu ñi. 


text:
Tacan cuu, ta queta ra Jesuu tican, ta quee ra tichi tundoo can, ta ndehe ra ti cha iyo cuiti tucu tuvi ñivi, ta uhvi xaan cuni anima ra cha ndehe ra chi ñivi can, vati iyo ñi sava ta cua iyo ri mbee, ta yoni sacuenda chi ri. Tacan, ta quechaha sacuaha tucu ra chi ñi. Cuaha xaan sacuaha ra chi ñi. 


text:
Cha cua ini xaan, ta tuhva ra sacuaha chi ra Jesuu nu iyo ra, ta quechaha cati ra ta ra ti: ―Mani cuhu cuu chi ihya, ta cha cua ini xaan vitin. 


text:
Na cua saña tahun chi ñi. Chacan cuu cha cua cuu cuhun ñi ndihi ñuun iyo yatin ihya, ta cua cuu sata ñi ñaan cha cua cachi ñi, [vati ña ndiso ñi cha cua cachi ñi] ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cuhva maan ndo cha cua cachi ñi ―cati ra. Ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―¿Atu cua cu sata ndi uvi ciendu xuhun denario paan, ta cua cuhva ndi cha cua cachi ñi? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ndico maan ra chi ra ta ra ti: ―¿Yoso tahan paan iyo chi ndo? Cua cu ndehe ndo ―cati ra. Cha chito ra ta ra, ta cati ndico ra ta ra ti: ―Uhun tahan paan cuu chi, ta uvi tahan tiaca ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cati tuhun ra Jesuu ti na cua cunda ñi nu ñuhun nu iyo ita cuii can. Iin iin cuenda ñi cua cunda ñi, 


text:
ta tacan ni chacunda ñi. Ni chacunda iin cuenda ñi ciendu ciendu ñi, ta ni chacunda tahan inga cuenda ñi uvi xico uchi uvi xico uchi ñi. 


text:
Tacan cuu, ta quihin ra Jesuu ndihi uhun tahan paan can chi nduvi tahan tiaca can, ta ndehe ndaa ra iti siqui andivi, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta chahnda cuati ra paan can, ta chaha ra chi chi chi ra sacuaha chi ra, vati na cua cuhva ra chi chi chi ñivi can, ta natahvi tahan ra nduvi tahan tiaca can chi ndihi ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati tuhun ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti na cua quihvi ra ta ra tichi tundoo, ta cua cuhun ra ta ra iti nuun. Nda inga chiyo tañuhun can cua cuhun ra ta ra nuun iyo ñuun Betsaida can, vati cua saña tahan xihna ra Jesuu chi ñivi can. 


text:
Tacan cuu, ta saña tahan ra Jesuu chi ñi, ta quee ra cuahan ra iin siqui yucu, vati cuni ra cahan ra chi ra Ndioo. 


text:
Cha cuaa cuu chi, ta cuahan tundoo mahñu nduta tañuhun can, ta ndoo maan iin tuhun ra Jesuu nu ñuhun. 


text:
Tacan, ta ndehe ra Jesuu ti chitatun xaan ra ta ra cha sacunu ra chi maan tundoo, vati nihin xaan vachi tati iti nuun tundoo. Cha yatin caa uni cha vachi tuvi cuu chi, ta tuhva ra Jesuu nu cuahan ra ta ra. Chica ra nu nduta can, ta cuni ra cua yaha ra iti nuun ra ta ra, 


text:
soco ndehe ra ta ra ti cha chica ra nu nduta can, ta saxini ra ta ra ti xiñahñu ndii cuu ra, ta quechaha cana chaa ra ta ra. 


text:
Ndihi ra cuu ra ndehe chi ra, ta yuhvi xaan ra ta ra. Tacan, ta nducahan ra Jesuu chi ra ta ra. Cati ra chi ra ta ra ti: ―Cua cundee ini ndo. Yuhu cui. Ña cua cuyuhvi ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihvi tahan ra Jesuu tichi tundoo nu indi ra ta ra, ta ni chacuita tati can, ta quechaha saxini xaan ra ta ra. Iyo xaan quechaha cuni ra, 


text:
vati ña nituni ini ra ta ra cuenda paan can, ta ni ña cuni ra ta ra cuinu ini ra. Sanduvaha ra Jesuu chi ñivi cuhvi ñuun Genesaret can (Mt. 14.34‑36) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra ta ra inga chiyo yu tañuhun can nu cuu chi ñuun Genesaret, ta chuhni ndaa ra tundoo can yu nduta can. 


text:
Chacan cuu cha chinu ñi nini cahnu ñuhun can, ta quechaha chandaca ñi chi ñivi cuhvi caa nu yuvi, vati chini ñi tuhun ndaa iti iyo ra. 


text:
Yaha ra Jesuu ndihi ñuun iyo tican, soco ndihi nu yaha ra chaqui ñi chi ñivi cuhvi iti nuyahvi, ta cahan ndahvi ñi chi ra ti na cua sayani ndaha ñi cuhvi can―masi nu tuvi sahma ra. Tacan cuu, ta nduvaha ndihi ñivi sayani ndaha sahma ra.<pb/>


text:
Iti ñuun Jerusalén ni quichi ra fariseo chi uvi uni ra sacuaha ley chahnu, ta nducuiti tahan ra ta ra nu iyo ra Jesuu. 


text:
Ndehe ra ta ra ti cha chachi ñivi sacuaha chi ra Jesuu, ta ña ndoo ndaha ñi cuenda costumbre. Tacan cati ra ta ra ti cha ndacu ñi cuati, 


text:
vati ña tuhva ra fariseo chi ndihi ñivi judío can cachi ñi, tu ña cua nacata vaha xihna ñi ndaha ñi cuhva iyo costumbre savaha ñivi ñi nu ni quichi quivi. 


text:
Chahan ñi nuyahvi, ta nacata xihna ñi ndaha ñi cuhva iyo costumbre, ta sa cua cuu cachi ñi. Cuaha xaan ca costumbre iyo chi ñi. Nacata ñi yachin. Nacata ñi casitu. Nacata ñi quisi. Nacata ñi yuvi. Nacata ñi, 


text:
ta nducu tuhun maan ra fariseo chi maan ra sacuaha ley can chi ra Jesuu ti: ―¿Ñacu ña sacahnu ñivi sacuaha chihun costumbre cuhva ni sacahnu ñivi yo nu ni quichi quivi? Chachi ñivi sacuaha chihun, ta ña ndoo ndaha ñi cuenda costumbre ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Chaha vaha ra Isaía cuenda yoso cuhva iyo ndo, vati rai uvi yaa cuu ndo. Cha cati tutu Ndioo ti:<pb/>Cati ñivi can ti cha sacahnu ñi chihin ra Ndioo,<br/>soco ña sacahnu ñi chihin ra chi anima ñi.<pb/> 


text:
Ñahni yavi ndaa cha sacahnu ñi chihin ra,<br/>vati sacuaha ñi tuhun cha saxini ñivi ñuñivi,<br/>ta cati ñi ti tuhun Ndioo cuu chi, cati ra Isaía can tiempu chahnu. 


text:
Cha nacoo ndo cha ni cati tuhun ra Ndioo, ta sacuinu ndo costumbre cuhva cati ñivi, vati nacata ndo casitu. Nacata ndo yachin, ta cuaha xaan ca chacan ndacu ndo ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Tava ndaa ndicha ndo cha cati tuhun ra Ndioo, vati cuni ndo sacuinu ndo costumbre maan ndo. 


text:
Tiempu chahnu cati ra Moisee ti cua sacahnu ñivi chi sutu ñi chi sihi ñi, cati ra, ta suvi ni maan ra cati ndico tucu ti na cua cuvi ndicha ñivi tu cua cahan ñi ndavaha ni chi sutu ñi chi sihi ñi, cati ra, 


text:
ta maan ndo cati ti cua cuu cati iin ñivi chi sutu ñi chi sihi ñi ti ña cua cuu tindee ñi chi ñi, vati ndihi cuii cha iyo chi ñi cuu Corbaan, vati cha samani ñi chi ra Ndioo cuu chi. 


text:
Chacan cuu cha sanaan ndo tuhun Ndioo, vati cuni ndo sacahnu ndo costumbre ndo, ta cuaha xaan cuhva can ndacu ndo ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cana tucu ra Jesuu chi ñivi can, ta quechaha cati ra chi ñi ti: ―Ndihi ndo na cua taa vaha ndo soho ndo, ta na cua cutuni vaha ini ndo. 


text:
Ñahni cha cua cachi ñivi cuu cha cua sacaquini chi anima ñi, soco cha cua saxini ñi cuu cha cua sacaquini anima ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Jesuu nu iyo cuiti ñivi can, ta quihvi ra tichi vehe, ta quechaha nducu tuhun ra sacuaha chi ra ñaan cha cuu cuhva can cha ni cati ra, 


text:
ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Ña cutuni tahan ini ndo. Ña chito ndo ti ñahni cha chachi ñivi cuu cha cua sacaquini chi ñi. 


text:
Ña cua sacaquini chi chi anima ñi, vati ña quihvi chi tichi anima ñi, soco quihvi chi tichi chiti yuva ñi, ta chati ndico ñi chi chi ―cati ra. Chacan cuu cha cati ra Jesuu ti ña ica cuenda costumbre ni iin cha chachi ñivi, 


text:
vati saxini ñivi ndavaha ni chi anima ñi. Chehe cuu cha saxini ñivi. Saxini ñi ndavaha ni chi anima ñi. Cuni ñi coo ñi ndavaha ni chi tahan ñi inga chiyo. Cuni ñi cahni ñi chi tahan ñi. 


text:
Cuni ñi suhu ñi ndatiñu tahan ñi. Cuni xaan ñi cha iyo chi tahan ñi. Mani cha ndavaha ni cuni ñi savaha ñi. Cuni ñi sandahyu ñahan ñi chi tahan ñi. Yaha xaan cuhva cha ndacu ñi. Tahñu xaan cuni ñi ndehe ñi chi tahan ñi. Mani ndavaha ni cahan ñi chi ra Ndioo. Rai xaan cuni ñi. Ña vaha cuni xini ñi. 


text:
Ndihi cha ndavaha ni can saxini ñivi chi anima ñi, ta sa nducaquini anima ñi ―cati ra Jesuu chi ñi. Chinu ini iin ñahan iyo inga ñuhun chi ra Jesuu (Mt. 15.21‑28) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Jesuu tican, ta cuahan ra. Iti ñuun Tiro iti ñuun Sidón cuahan ra, ta quihvi ra tichi vehe ican, ta ña cuni ra cha cua coto ñivi cha iyo ra, soco ña cuu cuindi xehe ra. 


text:
Quii xaan chito iin ñahan cha iyo ra, ta quichi ña nu indi ra, vati ñuhun tati cuihna anima sehe ña, ta ni chacuiñi chiti ña iti nuun ra. 


text:
Inga tucu ñivi cuu ña, vati iti ñuhun sirofenisa ni cacu ña. Chica ñacan iin tu manini chi ra Jesuu, vati na cua tava ra tati cuihna ñuhun anima sehe ña, 


text:
ta quechaha cati ra Jesuu [iin cuhva] chi ña ti: ―Cuhva cun cha cua ndaha xihna ini ñi cuati, vati ña vaha cha cua quihin ndi paan iyo chi ñi, ta cua cuhva ndi chi chi chi ri ina cuati ―cati ra [cuenda ñivi judío can ta cuenda ñivi cuu inga tucu ñivi]. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ña chi ra ti: ―Ndicha, tata, soco cua cachi ri ina cuati ndihi chehe yuhu ñi cuati quicoyo iti xuu mesa ―cati ña. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ña ti: ―Cuahan vitin, vati vaha xaan tuhun cha cahun. Cha quee run tati cuihna can anima sehun ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ña cuahan ndico ña iti vehe ña, ta ndehe ña ti caa taxin sehe ña nu yuvi, ta cha ni quee run tati cuihna anima ña. Sanduvaha ra Jesuu chi iin ra soho 


text:
<pb/>Quee ndico tucu ra Jesuu ñuun Tiro can, ta yaha ra ñuun Sidón, ta queta ndico ra tañuhun Galilea sava mahñu ñuhun Decápoli can. 


text:
Tacan cuu, ta quichi ndaca ñivi can chi iin ra soho nu queta ra Jesuu, ta ñihin tahan ra ndahvi can. Queta ñi, ta chica xaan ñi iin tu manini chi ra Jesuu ti na cua tiso ra ndaha ra chi ra ndahvi can. 


text:
Tacan, ta quihin ra Jesuu chi ra, ta quee siin ra ta ra tañu ñivi can, ta tihi ra Jesuu nundaha ra tichi yavi soho ra ndahvi can, ta tivi sivi ra nundaha ra, ta taa tahan ra nundaha ra yaa ra ndahvi can. 


text:
Tacan, ta ndehe ndaa ra Jesuu iti siqui andivi, ta xita ra tati ra, ta quechaha cati ra chi ra soho can ti: ―¡Efata! ―cati ra, vati na cua nuna, cati ra chi tuhun cahan maan ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta sa ni nuna yavi soho ra ndahvi can, ta nduvita yaa ra, ta quechaha cahan ra. Cachin xaan cahan ra, 


text:
ta cati tuhun ra Jesuu chi ñi ti ña cua cahan ñi chi ni iin ñivi. Tacan cati tuhun xaan ra chi ñi, soco nihin xaan ca cati tuhun ñi tuhun can. 


text:
Iyo xaan quechaha cuni ñivi can, ta cati ñi ti: ―Vaha xaan ndacu ra, vati chini ñivi soho, ta nducahan ñivi ñihin savaha ra ―cati ñi.<pb/>


text:
Suvi ni quivi can nducuiti ndico tucu tuvi ñivi, ta ñahni cha cua cachi tucu ñi. Tacan, ta cana ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: 


text:
<pb/>―Uhvi xaan cuni yu ndehi chi ndihi ñivi ya, vati cha queta uni quivi cha iyo ñi chihin yu, ta ñahni cha cua cachi ñi vitin. 


text:
Tu cua tachi ndico yu chihin ñi iti vehe ñi, ta ña ta cachi ñi, cua nduva ihni ñi iti chi soco, vati iyo ñi cani xaan quichi ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ndico ra sacuaha chi ra ti: ―¿Ndaa iti cua nihin yo cha cua cachi ñi ihya tichi cuhu ya? ―cati ra ta ra chi ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Yoso tahan paan iyo chi ndo? ―cati ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Ucha tahan chi iyo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cati ra Jesuu chi ñi ti na cua cunda ñi nu ñuhun, ta quihin ra ndihi ucha paan can, ta chaha ra iin tiahvi ndioo chi ra Ndioo, ta sacuati ra chi chi, ta chaha ra chi chi chi ra sacuaha chi ra ti na cua sacha ra ta ra chi chi chi ñi, ta chaha ra ta ra chi chi chi ndihi ñivi can. 


text:
Iyo tahan uvi uni tahan tiaca cuati chi ñi, ta chaha ndico tucu ra Jesuu tiahvi ndioo, ta cati ra ti na cua cuhva tahan ra chi ri chi ñi. 


text:
Tacan cuu, ta quihvi ndico ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra tichi tundoo, ta cuahan ra ta ra iti ñuhun Dalmanuta. Cati ra fariseo ti cuni ndehe ra iin cuhva (Mt. 16.1‑4; Lc. 12.54‑56) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nducuiti tahan ra fariseo ta ra nu iyo ra Jesuu, ta quechaha cahan yuhu ra ta ra chi ra, vati cuni ndehe ra ta ra iin cuhva iti siqui andivi cha cua savaha ra Jesuu. Tacan cuni ra ta ra, vati cuni ndehe ra ta ra a ña cua savaha ra Jesuu iin cha ndavaha ni. 


text:
Tacan cuu, ta quichi cha uhvi ini ra Jesuu, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ta ra ti: ―¿Ñacu cuni ndehe ñivi iyo vitin iin cuhva? Cati ndicha yu ti ñahni cuhva cua ndehe ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra Jesuu nu iyo cuiti ñivi can, ta quihvi tucu ra tichi tundoo, ta cuahan ra inga chiyo tañuhun can. Cati ra Jesuu ti tuhun cahan ra fariseo cuu sava ta cua levadura (Mt. 16.5‑12) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta naan ini ra sacuaha chi ra Jesuu quihin ra paan. Iin tuhun ni paan ndiso ra ta ra nu cuahan ra ta ra tichi tundoo can, 


text:
ta quechaha cati tuhun xaan ra Jesuu chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Cua saha vaha ndo cuenda yoso cuhva iyo levadura ra fariseo ta yoso cuhva iyo levadura ra Herode ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ndatuhun tahan xaan ra ta ra chi tahan ra, vati cati ra ta ra ti: ―Ñahni paan iyo ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Chito maan ra Jesuu cha ndatuhun ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Saxini xaan ndo ti ñahni paan iyo chi ndo. Ña ta cutuni ini ndo, ta ni ña ta coto ndo. Ña ta nihin ndo cuhva. 


text:
Iyo titi nuun ndo, soco ña ndehe ndo. Iyo soho ndo, soco ña chini ndo. Vasi ña ñuhun ini ndo yoso cuhva 


text:
ni sachehi uhun tahan paan can, ta chahi cha chachi uhun mil ñivi. ¿Yoso tahan tica chitu chehle can canihin ndo? ―cati ra chi ra ta ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Uchi uvi tahan tica canihin ndi ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico tucu ra Jesuu ti: ―Ta sachehi ucha tahan paan can, ta chahi cha chachi cumi mil ñivi. ¿Yoso tica chitu chehle can sataca ndico ndo? ―cati tucu ra. Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Ucha tica canihin ndi ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico tucu ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Vasi ña ta cutuni ini ndo ―cati ra. Sanduvaha ra Jesuu iin ra cuaa iti ñuun Betsaida 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu iti ñuun Betsaida. Queta ra, ta chandaca ñivi can chi iin rai cuaa nu iyo ra. Quechaha cahan ndahvi ñi chi ra ti na cua tiso ra ndaha ra chi ra. 


text:
Tacan, ta tiin ra Jesuu ndaha ra cuaa can, ta chandaca ra chi ra yu ñuun can. Ican ni tivi sivi ra Jesuu titi nuun ra, ta tiso ra ndaha ra chi ra ndahvi can, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ti: ―¿Atu ndichin vaha ndehun? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndehe ndaa ra ndahvi can, ta quechaha cati ra ti: ―Ndehi chi ñivi, soco cuhva caa yutun caa ñi, ta chica cuu ñi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta tiso ndico tucu ra Jesuu ndaha ra titi nuun ra cuaa can, ta nihin xaan ndehe ra ndahvi can, ta nduvaha nuun ra. Ndichin vaha ndehe ra ndihi cha iyo. 


text:
Tacan, ta tachi ra Jesuu chi ra iti vehe ra, ta cati ra chi ra ti: ―Ña cua quihvi cun tichi ñuun cun, ta ni ña cua cati cun ñaan cha ni tahun chi ñivi ñuun cun ―cati ra Jesuu chi ra. Cati ra Pedro ti ra Cristo cuu ra Jesuu (Mt. 16.13‑20; Lc. 9.18‑21) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cuahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra. Iti ñuhun Cesarea cha iyo cuenda ra Felipe cuahan ra ta ra, ta yaha ra ta ra ñuun ta ñuun. Ni vii cuahan ra ta ra iti, ta quechaha nducu tuhun ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra ti: ―¿Yoo rai cui cati ñivi? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra chi ra ti: ―Iyo ñivi cati ti ra Juaan ra sacuanduta cuun, ta cati inga ñivi ti Elía cuun, ta inga ndico tucu ñi cati ti iin ra cahan cuenda ra Ndioo cuu cun ―cati ra ta ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ta ra ti: ―Ta maan ndo, ¿yoo rai cui cati ndo? ―cati ra. Ta cati ndico ra Pedro chi ra ti: ―Yoho ra Cristo cuu cun. Maun cuu ra ni tava tiñu ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta cati tuhun xaan ra Jesuu chi ra ta ra ti ña cua cati ra ta ra yoo rai cuu ra ni chi iin ñivi. Cati tuhun ra Jesuu ti cha cua cuvi ra (Mt. 16.21‑28; Lc. 9.22‑27) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Jesuu chi ra ta ra, vati iyo cha cua ndehe ra cuu sehe ñivi cuaha xaan tu ndoho, ta ra cuu ra chanihin chi ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu cua tava ndaa chi ra, ta cua cuvi ra, ta cua natacu ndico ra tichi uni quivi. 


text:
Cachin xaan cha cati ra Jesuu tuhun can. Tacan, ta quee siin ra Pedro chi ra Jesuu, ta quechaha cati ra Pedro can chi ra ti ña vaha cha cahan ra tacan, 


text:
soco ndico coo ra Jesuu, ta ndehe ra nuun ra sacuaha chi ra, ta quechaha nduxaan tahan ra chi ra Pedro. Cati ra chi ra ti: ―Cha cua queun, yoho Pedro. Maun cuu sava ta cua run Satanaa, vati ña saxini cun cuhva saxini ra Ndioo. Saxini cun cuhva saxini ñivi ñuñivi ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta cana ra Jesuu chi ndihi ñivi can chi ra sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra chi ñi ti: ―Tu cua cuni ñivi coo ñi chihin yu icaa ni, na ña cua saxini ca ñi suvi ni cuenda maan ñi, ta na cua coo tahan tu ndoho chi ñi cuhva cua coo ñi chi tu ndoho nu cruu, ta na cua coo ñi chi main icaa ni. 


text:
Tu cua cuni ñivi coo vaha anima ñi cha tacan, cua ndoyo ñuhun ñi, soco tu cua cahnda ini ñi, ta tu cua cuvi ñi cuenda yu a cua cuvi ñi cuenda tuhun cahin, cua coo ndito ñi chi ra Ndioo. 


text:
Iyo ñivi ñuñivi vitin, ta ña cuni ñi sacahnu ñi chi ra Ndioo. Mani ndavaha ni cuni ñi savaha ñi. Tu cua coo tu ca nuun chi ñi cuenda yu ta cuenda tuhun cahin, cua coo tahan tu ca nuun chi ra cuu sehe ñivi cuenda ñican quivi cua quichi ra chi ra tatun Ndioo quivi cua ndehe ñivi ti cha cahnu xaan rai cuu sutu ra.<pb/>


text:
Ni vii cahan ra Jesuu chi ñi, ta cati ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti iyo ñivi inda ihya, ta ña cua cuvi ñi nda cua nda quivi cua ndehe ñi ti iyo xaan tu ndee ini chi ra Ndioo nu ndaca ñahan ra ―cati ra Jesuu. Sama ra Ndioo cuhva caa ra Jesuu (Mt. 17.1‑13; Lc. 9.28‑36) 


text:
<pb/>Yaha iñu quivi, ta quihin ra Jesuu chi ra Pedro chi ra Jacobo chi ra Juaan, ta quee siin ra ta ra. Chandaca ra Jesuu chi ra ta ra siqui iin yucu sucun xaan. 


text:
Tacan cuu, ta sama ra Ndioo cuhva caa ra Jesuu iti nuun ra ta ra. Cuhva caa tachan caa sahma ra, vati cuichin xaan chi cuu. Ña ta ñahni iin ñahan nacata cuichin sahma cuhva cha nducuichin sahma ra Jesuu. 


text:
Ndehe ra ta ra ti cha iyo tahan ra Elía chi ra Moisee chi ra Jesuu, ta ndatuhun tahan ra ta ra chi ra Jesuu. 


text:
Tacan cuu, ta cati ra Pedro chi ra Jesuu ti: ―Vaha xaan cha iyo tahan ndi ihya, maestru. Na cua savaha ndi uni tiahva―iin chi maun ta inga chi ra Moisee ta inga chi ra Elía ―cati ra Pedro can. 


text:
Yaha iin vico, ta chasi chi nuun ra ta ra, ta nducahan ra Ndioo tichi vico can, ta cati ra ti: ―Rahya cuu sehi. Cuni xain chi ra. Na cua taa vaha ndo soho ndo cha cahan ra ―cati maan ndusu can. 


text:
<pb/>Quii xaan nanducu nuun ra ta ra, soco ña ndehe ca ra ta ra chi ra Moisee chi ra Elía can. Iin tuhun ni maan ra Jesuu ndoo chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nuun ra ta ra yucu can, ta cati tuhun xaan ra Jesuu chi ra ta ra ti ña cua cuhva ra ta ra cuenda cha ni ndehe ra chi ni iin ñivi nda cua nda quivi cua natacu ndico ra cuu sehe ñivi tañu ñivi ndii. 


text:
Chacan cuu cha ñahni cha cahan ra ta ra, soco nducu tuhun xaan ra ta ra chi tahan ra ti ñaan cha cuu cha cua natacu ndico ñivi ndii, 


text:
ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―¿Ñacu cati ra sacuaha ley chahnu can ti iyo cha cua quichi xihna ra Elía? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Ndicha ti xihna ca cha cua quichi ra Elía, ta cua tiso vaha ra ndihi tiñu. Cati tutu Ndioo cuenda ra cuu sehe ñivi ti ña cua chaa ini ñivi chi ra, ta cua ndehe ra cuaha xaan tu ndoho, cati chi. 


text:
Yuhu cati chi ndo ti cha ni quichi ra Elía, ta savaha ñi ndihi cuhva cuni ñi chi ra cuhva cati tutu Ndioo cuenda ra ―cati ra, [vati cuenda ra Juaan ra sacuanduta cahan ra tuhun can]. Sanduvaha ra Jesuu iin ra luhu ñuhun tati cuihna anima (Mt. 17.14‑21; Lc. 9.37‑43) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu nuun inda ndihi ra sacuaha chi ra, ta ndehe ra ti cha indi ra ta ra sava mahñu ñivi can, ta tuvi ñi cuu ñi, ta cahan yuhu xaan ra sacuaha ley chahnu can chi ra ta ra. 


text:
Quii xaan ndehe ndihi ñivi can chi ra Jesuu, ta iyo xaan quechaha cuni ñi, ta chinu ñi. Cuahan ñi nu vachi ra, ta quechaha sacahnu ñi chi ra, 


text:
ta quechaha nducu tuhun ra chi ra sacuaha chi ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cahan xaan ndo chi ra ta ra? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico iin rai indi mahñu ñivi can ti: ―Maestru, vachi ndaque sehi chihun, vati ñuhun tati cuihna anima ra, ta ña chaha run cahan ra. 


text:
Iyo hora tiin run chi ra, ta sanduva ihni run chi ra, ta quee iñu yuhu ra, ta chachi ndihi nuhun ra, ta ndunihin ra. Cha chahi cuenda chi ra sacuaha chihun ti na cua tava ra ta ra chi run, soco ña cuu chi racan ―cati ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ñivi can ti: ―Ndioho ñivi ña chinu ini cuu ndo. ¿Yoso ca quivi cua coi chi ndo? ¿Yoso ca quivi cua cundee ini yu cha cahan soho ndo? Na ndaca ndo chi ra ihya ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta chandaca ra chi ra nuun ra Jesuu, ta ndehe run tati cuihna can chi ra, ta quii xaan sandunihin run chi ra luhu can, ta nduva ra nu ñuhun can, ta quechaha chico tuvi ra nu ñuhun, ta quee tucu iñu yuhu ra, 


text:
ta nducu tuhun ra Jesuu chi sutu ra luhu can ti: ―¿Yoso tiempu cha iyo cha savaha run chi ra tacan? ―cati ra. Ta cati ndico ra ti: ―Ni luhu ra, ta quechaha iyo run. 


text:
Cuaha hora sanduva run chi ra nu cayu ñuhun, ta sanduva tahan run chi ra tichi nduta, vati cuni run cahni run chi ra. Tu cua cuu chi maun, na cua cundahvi ini cun chihin ndi. Na cua tindeun chi ndi ―cati sutu ra luhu can. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Tu cua cuu chi maun, vati cua cuu savaha ra chinu ini ndihi cha cuni ra ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Quii xaan ni cana chaa sutu ra luhu can ti: ―Chinu ini yu, soco na cua tindeun chihin yu, vati ña ta cuinu vaha ini yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ndehe ra Jesuu ti cha ni natahan xaan ñivi nu inda ra, ta quechaha nduxaan ra chi run tati cuihna can. Cati ra chi run ti: ―Yoho tati cuihna, cha cati yu chi yoho, vati chasi cun yuhu ra luhu ya. Chasi cun soho ra. Cua saña cun chi ra, ta ña cua quihvi con anima ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cana chaa run, ta sandunihin run chi ra luhu can, ta quee run. Tacan, ta caa ra luhu can cuhva cha caa iin ndii. Chacan cuu cha cati ñivi can ti cha ni chihi cuii ra, 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quihvi ra Jesuu tichi vehe, ta quechaha nducu tuhun xehe ra sacuaha chi ra ti: ―¿Ñacu ña cuu tava ndi chi run? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Ña cuu tava yo chi rucan, tu ña cua cahan xihna yo chi ra Ndioo, tu ña cua coo ndita yo ―cati ra. Cati ndico tucu ra Jesuu ti cha cua cuvi ra (Mt. 17.22‑23; Lc. 9.43‑45) 


text:
<pb/>Tican quee ra Jesuu chi ra, ta cuahan ra ta ra. Chica cuu ra ta ra ñuhun Galilea, soco ña cuni ra Jesuu cha cua coto ñivi, 


text:
vati sacuaha ra chi ra sacuaha chi ra, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cua xico tuhun ñivi chi ra cuu sehe ñivi, ta cua tiin ñivi chi ra, ta cua cahni ñi chi ra. Cua cuvi ra, soco tichi uni quivi cua natacu ndico ra ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Ña nituni ini ra ta ra cha cahan ra Jesuu, ta yuhvi ra ta ra nducu tuhun ra chi ra. Cati ra Jesuu yoo rai cuu ra cahnu ca (Mt. 18.1‑5; Lc. 9.46‑48) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu ñuun Capernaum. Quihvi ra tichi vehe, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra sacuaha chi ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha ndatuhun xaan ndo iti vachi yo? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta taxin taxin ndaa ra ta ra, vati iti vachi ra ta ra ndatuhun ra ta ra ndaa ra cuu ra cahnu ca. 


text:
Ni chacunda ra Jesuu, ta cana ra chi ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Tu cua cuni ñivi cuu ñi xini, iyo cha cua coo masu anima ñi, ta cua tindee ñi chi ndihi ca ñivi ―cati ra. 


text:
<pb/>Quihin ra iin ve luhu, ta chaqui ndaa ra chi ve sava mahñu ra ta ra, ta chacunumi ndaa ra chi ve, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: 


text:
<pb/>―Tu cua quihin cuenda ñivi chi iin ve luhu cuhva ve luhu ya cuenda yu, cua quihin cuenda tahan ñi chihin yu. Tu cua quihin cuenda ñi chihin yu, cua quihin cuenda tahan ñi chi ra ni tava tiñu chihin yu ―cati ra. Cati ra Jesuu ti tu ña cua cuxaan ini ñivi chihin ra, cua cuinda naan ñi chi ra (Lc. 9.49‑50; Mt. 10.42) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha cati ra Juaan chi ra Jesuu ti: ―Maestru, ndehe ndi ti cahan iin rai sivi cun, ta tava ra tati cuihna anima ñivi, soco ña chica ra chihin yo. Ña chaha ndi cha tava ca ra tati cuihna can, vati ña chica ra chihin yo ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ña vaha cha ña chaha ca ndo. Tu cua savaha ñivi iin cha cahnu cuenda yu, ña cua cuu cuico coo ñi, ta quii xaan cahan ñi iin ndavaha ni cuenda yu. 


text:
Tu cua cuhva ñivi nduta coho ndo cuenda yu, vati maan ndo cuu ñivi yu, cati ndicha yu ti cua cunda yahvi ñi chi ra Ndioo ―cati ra. Cati ra Jesuu yoso cuhva cua coo ñivi tu cua satiyuhu ñi chi ñivi tahan ñi (Mt. 18.6‑9; Lc. 17.1‑2) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Tu cua satiyuhu ñivi ndavaha ni chi ñivi chinu ini chihin yu―masi iyo ñi chinu ini chihin yu cuhva iyo ve luhu ya, tu tacan ni cua satiyuhu ñivi ndavaha ni can, vaha ca cha cua cunuhni iin yoso sucun ñi, ta cua quehni ñi tichi nduta tañuhun, ta cua cuvi ñi. 


text:
Tu cua cuni ndo savaha ndo cuati chi ndaha ndo, na cua sanini ndo chi ndaha ndo, ta ña cua savaha ca ndo cuati can. Vaha ca cha cua sanini ndo chi ndo, ta cua coo ndito ndo chi ra Ndioo ndihi ni quivi, coto ña cua cumi ndo chi ndo, ta cua cuhun ndo iti andaya nu cayu ñuhun ña ndahva. 


text:
Tu cua savaha ndo cuati chi chaha ndo, na cua sanini ndo chi chaha ndo, ta ña cua savaha ca ndo cuati can. Vaha ca cha cua sanini ndo chi ndo, ta cua coo ndito ndo chi ra Ndioo, coto ña cua cumi ndo chi ndo, ta cua cuhun ndo iti andaya nu cayu ñuhun ña ndahva. 


text:
Tu cua savaha ndo cuati chi titi nuun ndo, na cua sanini ndo chi titi nuun ndo, ta ña cua savaha ca ndo cuati can. Vaha ca cha cua sanini ndo chihin ndo, ta cua coo ndo nu cua cundaca ñahan Ndioo, coto cua tachi tuni ra Ndioo chihin ndo cha cuenda titi nuun ndo, ta cua cuhun ndo iti andaya 


text:
<pb/>’Cua yaha ndihi ñivi nu iyo tu ndoho, [vati tacan ni cua quee vaha ñi cuenda ra Ndioo. Chacan cuu cha iyo ñivi sava ni ta cua iyo ñiin.] 


text:
Vaha xaan chi, soco tu cha naan cha uhva chi, ñahni cha cuu savaha yo, ta cua coo ndico xico chi. Chacan cuu cha na cua coo vaha ndo chihin tahan ndo, ta na cua coo vii ndo chi tahan ndo ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Tican quee ra Jesuu, ta cuahan ra iti ñuhun Judea, ta yaha ra inga chiyo yuta Jordán. Nducuiti ndico tucu ñivi nuun iyo ra. Tuvi ñivi cuu ñi nducuiti, ta quechaha sacuaha tucu ra chi ñi cuhva iyo costumbre ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta tahan ra fariseo ta ra, ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu a chaha ley chahnu cha cua saña iin rai chi ñasihi ra. Chacan nducu tuhun ra fariseo can, vati cuni ra tiso ra cuati ra Jesuu, 


text:
ta nducu tuhun ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha ni cati tuhun ra Moisee chi ndo? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra ti: ―Ni chaha ra Moisee cha cua sandoyo ra rai iin tutu cha cua saña ra chi ñasihi ra. Chacan ni cua savaha ra, ta cua saña ra chi ña ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cha ni taa ra Moisee tuhun can chihin ndo tiempu chahnu can, vati ndava xaan ini ndo. 


text:
Nda ni quivi xihna cuii quivi ni tuvi ñuhun ñuñivi ya savaha ra Ndioo cha iyo ra rai, ta cha iyo tahan ña ñahan. 


text:
Cha satahan tahan ra Ndioo chi ñi. Chacan cuu cha ña cua cuu ca quenda tahan ñivi chi ñi ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tichi vehe nducu tuhun xehe tucu ra sacuaha chi ra Jesuu ñaan tuhun cuu tuhun can, 


text:
ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Tu cua nacoo iin rai chi ñasihi ra, ta cua quihin ra inga ñahan, cua savaha ra iin ndavaha ni chi ña, vati cuu chi sava ni ta cua ndacu maan ra ndavaha ni chi ñi ñahan inga chiyo. 


text:
Tu cua nacoo iin ñahan chi ra cuu ii ña, ta cua quihin ña inga rai, ta ni cuhva cua cuu chi cuhva ndacu maan ña ndavaha ni chi ra rai inga chiyo ―cati ra Jesuu. Cahan vii ra Jesuu chi ve cuati (Mt. 19.13‑15; Lc. 18.15‑17) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ndiso tahan ñivi chi ve cuati cuahan ñi nu iyo ra Jesuu, vati cuni ñi cha cua tiso ra ndaha ra chi ve, soco quechaha cati ra sacuaha chi ra Jesuu ti ña vaha cha savaha ñi. 


text:
Ndehe ra Jesuu cha ni savaha ra ta ra, ta quechaha nduxaan tahan ra chi ra ta ra, ta cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuhva ndo cha cua quichi ve cuati ihya iti nuin. Ña cua casi ndo nu vachi ve, vati cuhva iyo ve cuati ya cua coo ñivi cua quihvi nu cua cundaca ñahan ra Ndioo. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti tu ña cua cuinu ini ndo ti cua coo ndo chi ra Ndioo nu cua cundaca ñahan ra cuhva chinu ini ve cuati, ña cua cuu coo ndo chi ra ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ni quihin ra chi ve cuati can, ta tiso ra ndaha ra chi ve, ta cahan vii ra chi ve. Cahan iin ra ricu chi ra Jesuu (Mt. 19.16‑30; Lc. 18.18‑30) 


text:
<pb/>Cha quee iti tucu ra Jesuu, ta chinu iin rai nu cuahan ra. Cha satahan ra chi ra, ta chacuiñi chiti ra nuun ra, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ti: ―Yoho maestru, vaha xaan rai cuu cun. ¿Ñaan cha cuu cha cua savahi, ta cua coo ndito yu chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta nducu tuhun ndico ra Jesuu chi ra ti: ―¿Ñacu cati cun ti rai vaha cui? Ñahni ni iin ñivi vaha iyo. Iin tuhun ni ra Ndioo cuu rai vaha ndicha. 


text:
Chito maun yoso cuhva cati ley chahnu. Cati chi ti ña cua savaha yo ndavaha ni chi tahan yo inga chiyo. Ña cua cahni yo chi ñivi tahan yo. Ña cua suhu yo cha iyo chi tahan yo. Ña cua sandahyu ñahan yo chi tahan yo. Ña cua quihin yo ndatiñu tahan yo. Cua sacahnu yo chi sutu yo chi sihi yo, cati chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra chi ra ti: ―Nda quivi cha cui ra luhu, sacuinu yu ndihi cha cahun, maestru ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndehe ra Jesuu nuun ra, ta cundahvi ini ra chi ra, ta cati ra chi ra ti: ―Ni vii iyo inga cha cumani chihun. Cuahan, ta xico cun ndihi cha iyo chihun, ta cuhvon xuhun can chi ñivi ndahvi, ta cua coo yahvi cun iti siqui andivi. Tacan, ta nahan. Na cua caca cuu cun chihin yu icaa ni ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quechaha ndundahvi cuni ra cha cahan ra Jesuu, ta quee ra cuahan ra, vati iyo xaan ndatiñu ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nanducu nuun ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra sacuaha chi ra ti: ―Ii xaan cha cua quihvi ñivi iyo xaan ndatiñu nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Iyo xaan quechaha cuni ra sacuaha chi ra cha chini ra tuhun cha cahan ra, ta cati ndico tucu ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Yani xaa, ii xaan cha cua quihvi ñivi nu cua cundaca ñahan ra Ndioo, tu cua saxini ñi cuenda xuhun ñi. 


text:
Ña cuu yaha ri camellu yavi xuu quiticu, soco ii xaan ca cha cua quihvi ñivi ricu nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Iyo xaan iyo xaan quechaha cuni ra ta ra, ta quechaha cati ra chi tahan ra ti: ―Yoni ñivi cua cundee quee vaha, tu tacan ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta ndehe ra Jesuu chi ra ta ra, ta cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―Ña cua cuu chi ñivi, soco cua cuu chi ra Ndioo, vati cua cuu savaha ra ndihi cuii cha cuni ra ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta quechaha cati ra Pedro chi ra ti: ―Cha ni nacoo ndi ndihi cha iyo chi ndi, ta chica ndi chihun ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti tu cua nacoo ñivi vehe ñi chi tahan ñi chi sutu ñi chi sihi ñi chi ñasihi ñi chi sehe ñi chi ñuhun ñi, vati cuni ñi chihin yu chi tuhun cahin, 


text:
cua nihin ndico tucu ñi ndihi chacan vitin tichi quivi ya. Cua coo ndico vehe ñi chi tahan ñi chi sihi ñi chi sehe ñi chi ñuhun ñi, soco cua ndehe tahan ñi tu ndoho tichi quivi ya, ta nu cuahan quivi cua coo ndito ñi chi ra Ndioo ndihi ni quivi ndihi ni tiempu. 


text:
Tuvi ñivi iyo iti nuun cua ndoo ihni iti chata, ta ñivi iyo iti chata cua yaha iti nuun ―cati ra Jesuu. Inga chaha cati ndico tucu ra Jesuu ti cua cuvi ra (Mt. 20.17‑19; Lc. 18.31‑34) 


text:
<pb/>Cuahan ra ta ra iti ñuun Jerusalén. Ni vii chica ra ta ra iti, ta iti nuun cuahan ra Jesuu. Iyo xaan cuni ra sacuaha chi ra, soco ñivi vachi iti chata yuhvi ñi suhva. Tacan cuu, ta quihin tucu ra Jesuu chi ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra, ta quee siin ra chi ra ta ra, ta quechaha cati tucu ra chi ra ta ra ñaan cha cuu cha cua tahan ra. 


text:
Cati ra Jesuu ti: ―Cuahan yo iti ñuun Jerusalén, ta cua xico tuhun ñivi chi ra cuu sehe ñivi, ta cua tiin ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu chi ra, ta cua tachi tuni ra ta ra chi ra. Cua cati ra ta ra ti cua cuvi ra. Tacan cuu, ta cua cuhva cuenda ra ta ra chi ra chi ñivi quichi inga ñuhun, 


text:
ta cua sacateni ñi chi ra, ta cua tivi sivi ñi chi ra, ta cua cani ñi chi ra chi yoho, ta cua cahni ñi chi ra, soco tichi uni quivi cua natacu ndico ra ―cati ra Jesuu. Chica ra Jacobo chi ra Juaan iin tu manini chi ra Jesuu (Mt. 20.20‑28) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tuhva ra Jacobo chi ra Juaan iti nuun ra Jesuu. Suvi ni sehe Zebedeo chi ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: ―Maestru, cuni ndi cha cua savahun ñaan cha cuu cha cua ndaca ndi chihun ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra ta ra chi ra ti: ―Quivi cua nihun ndatu na cua cuhva tahun ndatu chi ndi, ta cua cunda iin ndi iti chiyo ndaha cuaha cun, ta cua cunda inga ndi iti chiyo ndaha satin cun ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ña chito ndo ñaan cha cuu cha chica ndo. ¿Atu cua cuu coho ndo copa cha cua coho yu? ¿Atu cua cuu cuanduta ndo cuhva cua cuandute? [Tacan nducu tuhun ra chi ra ta ra, vati cahan ra cuenda tu ndoho cha cua tahan ra.] 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Cua cuu ―cati ra ta ra. Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua coho ndicha ndo copa cua coho yu, ta cua cuanduta tahan ndo cuhva cua cuandute, 


text:
soco ña cuu cuhve cha cua cunda ndo iti chiyo ndaha cuahi ni iti chiyo ndaha satin. Maan ra Ndioo cuu ra cua cati yoo ra cua nihin ndatu can ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta chito tahan ndihi inga uchi ra sacuaha chi ra Jesuu, ta quechaha nduxaan ra ta ra chi ra Jacobo chi ra Juaan can. 


text:
Tacan cuu, ta cana ra Jesuu chi ra ta ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Chito ndo yoso cuhva iyo rai ndaca ñahan chi ñivi ñuñivi. Ndurai xaan ra cha ndaca ñahan ra chi ñivi can. 


text:
Ñavi tacan ni cua savaha maan ndo. Tu cua cuni ndo cuu ndo ñivi cahnu, na cua cuu ndo sava ta cua iin musu chi tahan ndo. 


text:
Tacan cati yu, vati ña nducu ra cuu sehe ñivi cha cua tindee ñivi chihin ra, soco quichi ra, vati cuni ra tindee maan ra chi ñivi. Chacan cuu cha cua cuvi ra cuenda cuati ndihi ñivi, ta cua sanaan ra cha cumani ñi ―cati ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra. Sanduvaha ra Jesuu nuun ra nani Bartimeo (Mt. 20.29‑34; Lc. 18.35‑43) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ra Jesuu ñuun Jericó. Cha cua quee ra iin ñuun can, ta cuahan tahan ra sacuaha chi ra chi tuvi ñivi, ta ndaa ra Bartimeo sehe Timeo xiin iti can. Ra cuaa cuu ra, ta caya ra. 


text:
Chini ra ti ra Jesuu ñuun Nazaret cuu ra yaha iti can, ta quechaha cana chaa ra, ta cati ra ti: ―Yoho Jesuu, yoho ra cuu ñivi David, na cua cundahvi ini cun chihin yu ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta quechaha nduxaan ñivi can chi ra ti na cua cutaxin ra, soco nihin ca cana chaa ra, ta cati ndico tucu ra ti: ―Yoho ra cuu ñivi David, na cua cundahvi ini cun chihin yu ―cati ndico tucu ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta ni chacuiñi ra Jesuu, ta quechaha cati ra ti: ―Cua cana ndo chi ra ―cati ra. Ta cana ñi chi ra cuaa can, ta cati ñi chi ra ti: ―Cua cundee ini cun. Cuinda cun, vati cana ra chihun ―cati ñi. 


text:
Tacan, ta nducu tuhun ra Jesuu chi ra ti: ―¿Ñaan cha cuni cun cha cua savahi chihun? ―cati ra. Ta cati ndico ra cuaa can chi ra ti: ―Na cua ndundichin ndehi, maestru ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ti: ―Cuahan. Cha ni nduvahun, vati chinu ini cun chihin yu ―cati ra. Ta quii xaan ni ndundichin vaha ndehe ra, ta chandicu ra chi ra Jesuu iti nu cuahan ra.<pb/>


text:
Yatin ñuun Jerusalén cha cua queta ra ta ra, vati cha cua queta ra ta ra ñuun Betfagé chi ñuun Betania nu iyo yucu Olivo can, ta cha cua tachi ra Jesuu chi uvi ra sacuaha chi ra iti nuun. 


text:
Cati ra chi ra ta ra ti: ―Cuahan ndo tichi ñuun caa iti nuun yo, ta sa cua quihvi ndo ñuun can, ta cua ndehe ndo cha nuhni iin ri buru, ta yoni ñivi chacoso chi ri. Cua ndachi ndo chi ri, ta cua quichi ndaca ndo chi ri ihya. 


text:
Tu cua nducu tuhun ñivi chi ndo ñaan ndacu ndo, cua cati ndo ti chini ñuhun ra chahnu chi ri. Nuni, ta cua tachi ndico ra chi ri, cua cati ndo ―cati ra chi ra ta ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta quee ra ta ra cuahan ra, ta nihin ra ta ra chi ri buru can. Nuhni ri yu vehe iti cahnu can, ta ndachi ra ta ra chi ri. 


text:
Inda uvi ñivi ican, ta quechaha nducu tuhun ñi chi ra ta ra ti: ―¿Ñacu ndachi ndo chi ri buru can? ―cati ñi. 


text:
Tacan, ta ni chandaca ra chi ri buru can nu iyo ra Jesuu. Tiso ra ta ra sahma ra chata ri, ta yoso ra Jesuu chi ri. 


text:
Tuvi xaan ñivi nducuiti, ta iyo ñi chaqui sahma cha cuisucu ñi nuun iti, ta iyo inga ñi chaqui tahan ndaha yutun chahnda ñi nu yaha ñi, [vati tacan ni sacahnu ñi chi ra]. 


text:
<pb/>Tacan, ta iyo ñi cuahan iti nuun, ta iyo ñi cuahan iti chata, ta cana chaa ñi. Cati ñi ti: ―¡Cahnu xaan cuu ra Ndioo! ¡Cahnu xaan rai cuu ra vachi cuenda ra chahnu! 


text:
¡Cahnu xaan rai cuu ra vachi, ta cua cundaca ñahan ra cuhva ni chacundaca ñahan ra David [ra cuu ñivi yo] tiempu chahnu! ¡Na cua sacahnu yo chi ra iyo iti siqui andivi! ―cati ñi. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni quihvi ra Jesuu tichi ñuun Jerusalén. Tichi cora soco ndavi ve ñuhun cahnu quihvi ra, ta ndehe ra ndihi cha iyo ican. Cha cua cuaa cuu chi, ta quee ndico ra chi ndihi uchi uvi ra sacuaha chi ra. Cuahan ndico ra ta ra iti ñuun Betania. Cuxaan ra Jesuu chi yutun tusihva tiñi (Mt. 21.18‑19) 


text:
Chica vihi ni ndehe ra iin yutun tusihva tiñi vixin, ta cha iyo nda numa chi, ta cuahan ra nu inda maan chi, vati cuni ndehe ra a cha iyo chiti chi. Queta ra nu inda maan chi, soco mani numa chi iyo, vati ña ta queta quivi cha cua quee chiti chi, 


text:
ta quechaha cati ra Jesuu chi maan yutun can ti: ―Ña cua cachi ca ñivi chiti cun nda vitin nda cua nda iti nuun ―cati ra. Ta chini ra sacuaha chi ra tuhun cha cahan ra. Tava ihni ra Jesuu chi ñivi savaha ndavaha ni ve ñuhun cahnu (Mt. 21.12‑17; Lc. 19.45‑48; Jn. 2.13‑22) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ndico ra ta ra ñuun Jerusalén. Quihvi tucu ra ta ra cora soco ndavi ve ñuhun can, ta quechaha tava ihni ra Jesuu chi ñivi xico chi ñivi sata tichi cora can, ta sanduva ra mesa ñivi sama xuhun, ta sanduva tahan ra tayu ñivi xico chi ri ndivi can, 


text:
Quechaha sacuaha ra Jesuu chi ñivi can, ta cati ra chi ñi ti: ―Cha cati tutu Ndioo ti cua cati ndihi ñivi iyo nu ñuhun ñuñivi ya ti vehe ra Ndioo cuu iin vehe nu cua cahan ñivi chi ra, cati chi, soco cha ni savaha maan ndo cha cuu chi iin vehe nu nducuiti run ñasuhu ―cati ra. 


text:
<pb/>Chini ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu tuhun cha cahan ra, ta quechaha nducu ra ta ra cuhva cua cahni ra ta ra chi ra Jesuu, soco yuhvi xaan ra ta ra chi ra, vati iyo xaan cuni ndihi ñivi chini tuhun cahan ra. 


text:
Cha cua cuaa tucu, ta quee ndico tucu ra Jesuu ñuun can. Neti yutun tusihva tiñi can (Mt. 21.20‑22) 


text:
<pb/>Tuvi inga quivi, ta nahan xaan cuahan ndico tucu ra ta ra iti ñuun Jerusalén, ta ndehe ra ta ra ti cha ni neti yutun tusihva tiñi can nda cua nda yoho chi. 


text:
Ni ñuhun ini ra Pedro cha cahan ra Jesuu, ta quechaha cati ra chi ra Jesuu ti: ―¡Jihna! maestru. Cuxaun chi yutun tusihva tiñi ya, ta cha ni neti chi ―cati ra. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti tu cua cati ñivi chi yucu ya ti cua cuachiyo chi, ta cua cuhun chi tichi nduta tañuhun, ta ña cua saxini ñi chi anima ñi cha ña cua cuu, soco cua cuinu ini ñi ti cua coo chi cuhva cati ñi, tacan ni cua coo ndicha chi. 


text:
Chacan cuu cha cati yu chihin ndo ti na cua cuinu ini ndo cha cua quihin cuenda ndo ndihi cha cua ndaca ndo chi ra Ndioo, ta cua cuhva ra chi chi chihin ndo. 


text:
Tu cua saxini ndo ndavaha ni chi ñivi, cua sandihi ndo chacan hora cua cuinda ndo, ta cua cahan ndo chi ra Ndioo. Chacan cuu cha cua sanaan tahan sutu ndo iyo iti siqui andivi cuati iyo chi maan ndo. 


text:
Tu ña cua sanaan ndo ndavaha ni savaha ñivi chi ndo, ña cua sanaan ra sutu ndo iyo iti siqui ndavaha ni savaha maan ndo ―cati ra. Iyo ndatu chi ra Jesuu (Mt. 21.23‑27; Lc. 20.1‑8) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta ndico tucu ra Jesuu ta ra ñuun Jerusalén, ta chica cuu ra ta ra tichi cora soco ndavi ve ñuhun cahnu can, ta tuhva ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu chi ra chanihin nu inda ra Jesuu, 


text:
ta quechaha nducu tuhun ra ta ra chi ra ti: ―Cua cati cun ndaa iti cuu nu ni nihun ndatu cha ni savahun ndihi cuhva can. ¿Yoo chaha ndatu can chihun? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua nducu tuhin iin tuhun chi maan ndo, ta cua cati ndico ndo. Tacan, ta sa cua cuhva tahin cuenda chi ndo ndaa iti cuu nu ni nihin yu ndatu cha savahi chacan. 


text:
¿Atu ni sacuanduta ra Juaan chi ñivi cuenda ra iyo iti siqui a ni sacuanduta ra chi ñi cuenda ñivi ñuñivi? Vitin cua cati ndico ndo ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan, ta quechaha ndatuhun tahan ra ta ra chi tahan ra, ta cati ra ti: ―Tu cua cahan yo ti cuenda ra iyo iti siqui, cua cati ra ñacu ña chinu ini yo chihin ra. 


text:
Tu cua cahan yo ti cuenda ñivi ñuñivi, cua nduxaan ñivi ya chihin yo ―cati ra ta ra. Yuhvi xaan ra ta ra chi ñivi can, vati cati ndihi ñi ti ra ni cahan cuenda ra Ndioo cuu ndicha ra Juaan, 


text:
ta cati ndico ra ta ra chi ra Jesuu ti: ―Ña chito ndi ―cati ra ta ra. Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Ta ni cuhva ña cua cati yu chihin ndo yoo rai ni chaha ndatu cha savahi chacan ―cati ra.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta quechaha cahan ra Jesuu iin cuhva chi ra ta ra, ta cati ra ti: ―Cha iyo iin rai, ta chaqui ra yava yoho chiti uva. Chasi ra iin cora, ta nañu ra yavi nu cua quee nduta chiti uva can, ta savaha ra iin tiahva. Tacan cuu, ta chaha nuun ra chiqui can chi inga rai, ta quee iti ra. Cuahan ra inga ñuun, 


text:
ta queta quivi tachi ra iin musu ra nu iyo ra quihin nuun chiqui can, vati cua cuhva ra ta ra chiti uva can chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta tiin ra ta ra chi ra musu can, ta cani ra ta ra chi ra, ta tachi ndico ra ta ra chi ra, ta ñahni cha ni chaha ra ta ra. 


text:
Tachi ndico tucu ra chitoho can inga musu ra nu iyo ra quihin nuun chiqui can, ta cani ra ta ra chi ra musu can chi yuu, ta sanicuehe ra ta ra xini ra, vati ña sacahnu ra ta ra chi ra, ta tachi ndico ra ta ra chi ra. 


text:
Tacan cuu, ta tachi ndico tucu ra chitoho can inga musu ra, ta chahni ra ta ra chi racan. Cuaha ca musu tachi ra cuu chitoho can, soco cani ra ta ra chi ra, ta chahni ra ta ra chi ra. 


text:
<pb/>’Ni ndoo inga tuhun ca ra nuun ra chitoho can. Sehe taqui xaan ra chi ra, ta tava tiñu tahan ra chi sehe ra nu iyo ra quihin nuun chiqui can, vati cati ra ti cua sacahnu ra ta ra chi sehe ra, cati ra. 


text:
Tacan, ta quechaha cati ra quihin nuun chiqui can chi tahan ra ti racan cuu sehe ra. Vitin cua cahni ra chi ra, ta cua ndoo ndatiñu ra chi maan ra, cati ra ta ra. 


text:
Tacan cuu, ta ni tiin ra ta ra chi ra, ta chahni ra ta ra chi ra, ta savita ra ta ra iquin cuñu ra chata cora can ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Tacan, ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―¿Ñaan cha cuu cha cua savaha ra chitoho chiqui can? Cua cuhun ra, ta cua cahni ra chi ra quihin nuun chiqui ra, ta cua cuhva nuun ndico tucu ra chiqui ra chi inga tucu rai. 


text:
<pb/>’Vasi ña ta sacuaha ndo tutu Ndioo nu cati chi ti:<pb/>Iyo iin yuu,<br/>ta cati ra sandaa vehe ti ña vaha chi,<br/>soco yuu can cha cuu yuu cahnu tutu vehe.<pb/> 


text:
Chacan ni savaha ra chahnu,<br/>ta vaha xaan cuni ñivi ndehe ñi chi chi, cati tutu Ndioo can ―cati ra. 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta nducu ra ta ra cuhva cha cua tiin ra ta ra chi ra Jesuu, vati chito ra ta ra ti chaha ra Jesuu cuenda yoso cuhva iyo ra ta ra, soco yuhvi ra ta ra chi ñivi. Tacan, ta quee ra ta ra, ta cuahan ra. Nducu tuhun ra ta ra chi ra Jesuu cuenda xuhun ñuhun (Mt. 22.15‑22; Lc. 20.20‑26) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta tava tiñu ra ta ra chi ra fariseo chi ra inda naan chi ra Herode nu iyo ra Jesuu, vati cuni ndehe ra ta ra a ña cua cahan ra Jesuu iin cha ndavaha ni. 


text:
Queta ra ta ra nu iyo ra Jesuu, ta cati ra chi ra ti: ―Yoho maestru, chito ndi ti cha ndicha cuun, ta quihin cuenda cun chi ndihi ñivi, vati ña ndehun ndaa ñi cuu ñi a ricu ñi a ndahvi ñi. Ndicha ndicha sanahan cun iti ra Ndioo. ¿Atu vaha cha cua cuhva ndi xuhun ñuhun chi ra César ra cumi tiñu iyo ñuun Roma a ña vaha? ¿Atu cua cuu cuhva ndi a ña cua cuu? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Chito ra Jesuu ti vata ra ta ra, ta quechaha cati ndico ra chi ra ta ra ti: ―¿Ñacu cuni ndo cha cua savahi iin cha ndavaha ni? Cuhva ndo iin xuhun chihin yu na ndehi ―cati ra. 


text:
<pb/>Chaha ra ta ra iin xuhun, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra ta ra ti: ―¿Yochi xini ndiso chi? ¿Yochi sivi ndiso chi? ―cati ra. Ta cati ndico ra ta ra chi ra ti: ―Xini ra César cuu chi chi sivi ra ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua cuhva ndo cha cuu chi ra César chi ra, ta chi ra Ndioo cua cuhva ndo cha cuu chi maan ra ―cati ra. Tacan, ta quechaha nduiyo xaan cuni ñivi cha cahan ra, [vati vaha xaan cahan ndico ra Jesuu]. Nducu tuhun ra saduceo cuenda cha cua natacu ndico ñivi ndii (Mt. 22.23‑33; Lc. 20.27‑40) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta tahan ra saduceo ta ra iti nuun ra Jesuu. Ra saduceo can cuu ra cati ti ña cua natacu ndico ñivi ndii, ta quechaha cati ra ta ra chi ra Jesuu ti: 


text:
<pb/>―Maestru, tiempu chahnu ni taa ra Moisee cuenda yo ti tu cua cuvi iin rai, ta ni vii iyo ñasihi ra, ta ñahni sehe ra ni chacoo, na cua tandaha yani ra chi ña, ta tacan cua coo sehe ña cuenda yani ra, cati ra Moisee chi yo. 


text:
Ni chacoo ucha tahan rai. Yani ra chi ra, ta tandaha ra chanihin can chi ñasihi ra, ta ñahni sehe ra chacoo, ta queta quivi ni chihi ra. 


text:
Tacan, ta quihin tahan yani ra chi ña, ta ñahni sehe ra chacoo, ta chihi tahan ra. Tacan ni savaha tahan inga ra yani ra. 


text:
Tacan, ta quihin ndihi ucha tahan ra chi ña, soco ñahni sehe ra chacoo chi ña, ta queta quivi ni chihi tahan maan ña ñahan can. 


text:
¿Yochi ñasihi cua cuu ña quivi cua natacu ndico ñivi ndii, vati ndihi ucha tahan ra ta ra chacucumi chi ña? ―cati ra ta ra chi ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta quechaha cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Chacan cuu cha ndoyo ñuhun ndo, vati ña chito ndo cuhva cati tutu Ndioo, ta ni ña chito ndo ti cha iyo xaan tu ndee ini chi ra. 


text:
Cua queta quivi cha cua natacu ndico ñivi ndii, ta ña cua tandaha ca ra rai chi ñasihi ra, ta ni ña cua tandaha ca ñi ñahan chi ii ñi, soco cua coo ndihi ñivi cuhva iyo tatun Ndioo iti siqui andivi, 


text:
ta cuenda ñivi ndii―cua sanatacu ndico ra Ndioo chi ñi. Vasi ña ta sacuaha ndo tutu Moisee nu ni chaha ra cuenda yoso cuhva ni cayu cuhu can. Ican ni cati ra Ndioo chi ra ti maan ra cuu ra Ndioo. Sacahnu ra Abraham chihin ra, ta sacahnu tahan ra Isaac chi ra Jacobo chihin ra, cati ra Ndioo. 


text:
Ña cuu sacahnu ñivi ndii chi ra Ndioo, soco sacahnu ra ta ra chi ra, vati ni vii iyo ndito ndico ra ta ra. Cuaha xaan cha ndoyo ñuhun ndo ―cati ra. Cati tuhun ra Jesuu ñaan tuhun cuu cha cahnu ca (Mt. 22.34‑40) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta queta tahan iin ra sacuaha ley chahnu can nu inda ra Jesuu, ta chini ra cha nducu tuhun xaan ra ta ra chi ra Jesuu, ta chito ra ti vaha xaan cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra, ta quechaha nducu tuhun ra chi ra Jesuu ti: ―¿Ndaa ley cuu cha cuu cha cahnu ca cati tuhun ra Ndioo? ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu ti: ―Tuhun cha cahnu ca cuu chehe: “Ndioho ñivi Israel, chini ndo. Iin tuhun ni ra cuu ra chahnu Ndioo, ta ndaca ñahan ra chihin ndo. 


text:
Cua cuni ndo chi ra chahnu Ndioo chi ndihi cuii anima ndo chi ndihi cuii cha chini tuni chi ndo chi ndihi cuii cha vaha chi ndo.” Chacan cuu cha xihna cuii, 


text:
ta cha cuu uvi can cha cati tuhun ra Ndioo cuu chehe: “Cua cuni ndo chi ndihi ñivi tahan ndo cuhva cuni ndo suvi ni chi maan ndo.” Ñahni inga tuhun cahnu ca cha cati tuhun ra Ndioo ―cati ra Jesuu. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra sacuaha ley can chi ra ti: ―Vaha xaan cahun, maestru. Cati ndicha cun, vati iin tuhun ni Ndioo iyo, ta ñahni inga ra cahnu ca. 


text:
Vaha xaan cuhva cha cati cun ti cha cua cuni yo chi ra chi ndihi cuii anima yo chi ndihi cuii cha chini tuni chi yo chi ndihi cuii cha vaha chi yo. Vaha cha cati cun ti cha cua cuni mani yo chi ndihi ñivi tahan yo cuhva cuni yo suvi ni chi maan yo. Vaha xaan ca chacan, ta ñavi ca cha chahmi yo chi ri quiti cuhu cha samani yo chi ra Ndioo ―cati ra. 


text:
<pb/>Ndehe ra Jesuu ti vaha xaan cati ndico racan, ta cati ra chi ra ti: ―Ña cumani xaun, ta cua coo tahun nu cua cundaca ñahan ra Ndioo ―cati ra. Tacan, ta yuhvi xaan ra ta ra nducu ra cuhva cha cua nducu tuhun ca ra chi ra Jesuu. Nducu tuhun ra Jesuu yoso cuu ra Cristo tata ra David (Mt. 22.41‑46; Lc. 20.41‑44) 


text:
<pb/>Ni vii sacuaha ra Jesuu chi ñivi tichi cora soco ndavi [ve ñuhun cahnu can], ta quechaha nducu tuhun ra chi ñi ti: ―¿Ñacu cati ra sacuaha ley chahnu ti ra Cristo cuu tata ra David nu cuahan quivi? 


text:
Suvi ra David chaha cuenda, vati chaha ra Tati Ndioo tu ndee ini chi ra, ta cati ra David can ti:<pb/>Cati ra chahnu Ndioo chi ra cuu chitoho ra David ti<pb/>[cua cuhva ra ndatu chi ra],<br/>vati cua cunda ra iti chiyo ndaha cuaha ra Ndioo,<pb/>[ta cua cuhva ra tu ndee ini chihin ra,] ta cua sacanaan ra chi ndihi ñivi cuxaan ini chihin ra, cati ra Ndioo, cati ra David tiempu chahnu. 


text:
Suvi ra David cati ti chitoho ra cuu ra Cristo. Chacan cuu cha ñacu cuu ra Cristo tata ra David nu cuahan quivi iti nuun ―cati ra Jesuu. Ta sii xaan cuni ndihi ñivi can chini ñi tuhun cha cahan ra Jesuu, [vati cachin xaan cahan ra]. Tiso ra Jesuu cuati ra sacuaha ley chahnu can (Mt. 23.1‑36; Lc. 11.37‑54; 20.45‑47) 


text:
<pb/>Sacuaha xaan ra Jesuu chi ñivi can, ta cati ra chi ñi ti: ―Cua saha vaha xaan ndo cuenda yoso cuhva cati tuhun ra sacuaha ley chahnu chi ndo, vati cuni xaan ra caca cuu ra, ta ndichin ra sahma taqui taqui, ta cuni tahan ra na cua sacahnu ndihi ñivi chi ra nuyahvi. 


text:
Cuni ra cua tahan ra tayu vaha tichi ve ñuhun, ta cuni xaan ra cua tahan tahan ra tayu vaha nu chachi ñivi, ta sacahnu ñi vico. 


text:
Cuaha xaan cua cutuni ra sacuaha ley can, vati suhu ra ndatiñu ñi ñahan ndahvi, ta nahan xaan cahan ra chi ra Ndioo, vati na ndehe ñivi can chi ra ―cati ra Jesuu. Samani iin ña ndahvi uvi xuhun cuati chi ra Ndioo (Lc. 21.1‑4) 


text:
<pb/>Tacan cuu, ta ni ndaa ra Jesuu yatin nu tihi ñivi xuhun cha samani ñi chi ra Ndioo, ta ndehe ra yoso cuhva tihi ñi xuhun ican. Cuaha xuhun tihi ñi ricu, 


text:
ta sa quichi iin ña ndahvi. Ndahvi xaan ndicha iyo ña, ta tihi ña uvi xuhun cuati cha cuu uchi centavu. 


text:
Tacan cuu, ta cana ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra, ta quechaha cati ra chi ra ta ra ti: ―Cati ndicha yu chihin ndo ti cha tihi ña ndahvi can cuaha ca xuhun [cuenda ra Ndioo], ta ñavi ca sa ndihi ca ñivi can. 


text:
Tihi ñivi xuhun ñi, vati iyo xuhun chi ñi, soco ndahvi xaan ñacan, ta tihi ña ndihi cha iyo chi ña. Chaha ña ndihi ndihi xuhun ña, ta ñahni ca cha ni ndoo chi ña ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Tacan cuu, ta quee ndico tucu ra Jesuu cora soco ndavi ve ñuhun cahnu can, ta quechaha cati iin ra sacuaha chi ra ti: ―Ndehe, maestru. Nahnu xaan yuu ndaa vehe can. Taqui xaan chi ―cati ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ti: ―Ndehun ti nahnu xaan vehe can, soco ña cua ndoo iin yuu siqui tahan chi, vati ndihi chi cua tani ―cati ra. Chaha ra Jesuu cuenda yoso cuhva cua cundihi quivi (Mt. 24.3‑28; Lc. 21.7‑24; 17.22‑24) 


text:
<pb/>Tacan cuu, [ta cuahan ra Jesuu, ta ndaa ra siqui yucu Olivo can]. Inga chiyo xahva iti nuun ve ñuhun can iyo yucu can, ta ican ni chacunda ra Jesuu, ta iyo tahan ra Pedro chi ra Jacobo chi ra Juaan chi ra Ndree, ta nducu tuhun xehe ra ta ra chi ra Jesuu ti: 


text:
<pb/>―Na cua cuhvon cuenda chi ndi. ¿Ndaa quivi cua coo cha cati cun cuenda ve ñuhun ya? ¿Yoso cuhva cua coto ndi ti cha queta quivi cua coo ndihi cha cati cun cuenda ve ñuhun ya? ―cati ra ta ra. 


text:
<pb/>Ta cati ndico ra Jesuu chi ra ta ra ti: ―Cua saha ndo cuenda, coto cua sandahyu ñahan ñivi chi ndo nu cuahan iti nuun. 


text:
Tuvi ñivi cua quichi, ta cua cahan ñi sivi yu, ta cua cati ñi ti maan ñi cuu ra Cristo, ta cua sandahyu ñahan ñi chi tuvi ñivi. 


text:
<pb/>’Cua queta quivi cua cati ñivi chi ndo ti yatin cua coo cuati, ta cha iyo cuati, soco ña cua cuyuhvi ndo. Tacan ni cua coo chi quivi can, soco ña ta cundihi quivi ya. 


text:
Cua cani tahan iin ñivi chi inga ñivi, ta cua cani tahan ñivi iyo iin ñuun chi ñivi iyo inga ñuun. Cua taan xaan nini cahnu nu ñuhun ñuñivi, ta cua coo tama, ta cua cuvaa xaan ñivi. Tacan ni cua quechaha coo tu ndoho chi ñivi. 


text:
<pb/>’Cua tiso vaha ndo cuenda chi ndo, vati cua tiin ñivi chi ndo, ta cua cunaan ñi chihin ndo iti nuun ra chanihin cuenda ve ñuhun, ta cua cani ñi chihin ndo tichi ve ñuhun, ta cua yaha ndo nuun ra cumi tiñu, vati chinu ini ndo chihin yu. Chacan cuu cha cua coto tahan ra yoso cuhva iyo ndo cuenda yu. 


text:
Iyo cha cua cati tuhun xihna ñivi tuhun vaha yoso cuhva iyo ra Ndioo chi ndihi ñivi ñuñivi, ta sa cua cundihi quivi ya. 


text:
Tu cua tiin ñivi chi ndo, ta cua cunaan ñi chihin ndo iti nuun ra cumi tiñu, ña cua saxini ndo ñaan cha cuu cha cua cahan ndo, soco cua cahan ndo ñaan cha cuu cha cua tiso ra Ndioo xini ndo hora can, vati ñavi ndioho cua cahan, soco ra Tati Ndioo cuu ra cua cahan. 


text:
Cua xico tuhun ra rai chi yani ra, ta cua cuhva cuenda ra chi ra na cua cuvi ra. Cua xico tuhun tahan ñivi chi sehe ñi, ta cua cuhva cuenda tahan ñi chi ñi na cua cuvi ñi. Cua cani tahan ñivi chi sutu ñi chi sihi ñi, ta cua cahni ñivi chi sehe ñi. 


text:
Cua cuxaan ini ndihi ñivi chi ndo, vati chi main cuu ndo. Tu cua cundee ñivi nda cua nda cua cundihi quivi ya, cua sacacu ra Ndioo chi ñi. 


text:
<pb/>’Tiempu chahnu cha ni cati ra Daniel ra ni cahan cuenda ra Ndioo ti cua quihvi run cua sacaquini ve ñuhun nu ii xaan, ta cua sandoyo ñuhun run ndihi cha iyo. Na cua cutuni ini ñivi sacuaha tuhun ya. Quivi cua ndehe ñivi chacan na cua cunu ndihi ñivi iyo ñuhun Judea iti yucu. 


text:
Tu inda ñivi xini vehe ñi, ña cua nuun ñi tichi vehe. Ña cua quihvi ñi tichi vehe quihin ñi ndatiñu ñi. 


text:
Tu ndoho cua ndehe ñi ñahan ñuhun sehe quivi can, ta tu ndoho cua ndehe tahan ñi ñahan sacaxi sehe tiempu can. 


text:
Quivi can cua coo tu ndoho cahnu xaan, ta ña ta coo tu ndoho tacan nda ni quivi satuvi ra Ndioo ñuhun ñuñivi ya nda cua nda quivi vitin, ta ni ña cua coo ca tu ndoho cuhva can nu cuahan quivi. 


text:
Tu ña cua sandihi ra chahnu quivi can, yoni ñivi cua cacu, soco cua sandihi ra quivi can cuenda ñivi ni nacachi ra. 


text:
<pb/>’Ña cua cuinu ini ndo, tu cua cati ñivi chi ndo ti jihna ihya inda ra Cristo, tu cua cati ñi ti jihna ndacan inda ra Cristo. 


text:
Cua coo tahan ra cua cati ti ra Cristo cuu ra, soco ña ndicha ra. Cua coo tahan ra cua cati ti ra cahan cuenda ra Ndioo cuu ra, soco ña ndicha tahan ra. Cua savaha tahan ra ta ra cuhva cahnu xaan, vati cua cuni ra sandahyu ñahan ra ta ra chi ñivi ni nacachi ra Ndioo, tu cua cuu. 


text:
Cua cumi ndo chihin ndo, vati cha cati yu ndihi tuhun ya chihin ndo, ta ña ta coo chi ―cati ra Jesuu chi ra. Cati ra Jesuu ti cua quichi ndico ra cuu sehe ñivi (Mt. 24.29‑35, 42‑44; Lc. 21.25‑36) 


text:
<pb/>[Ni vii cahan ra Jesuu chi ra sacuaha chi ra:] ’Quivi can cua yaha xihna tu ndoho can, ta sa cua ndahva ri nicandi, ta ña cua ndundichin ca ri yoo. 


text:
Tacan cuu, ta cua ndehe ndihi ñivi ti vachi ra cuu sehe ñivi tichi vico iti siqui andivi, ta iyo xaan tu ndee ini chi ra, ta taqui ndicha ra cua cuu. 


text:
Tacan, ta sa cua tava tiñu ra chi ra tatun Ndioo, ta cua sacuiti ra ta ra chi ndihi ñivi ni nacachi ra Ndioo nu iyo ñi nini cahnu nu ñuhun ñuñivi ya. Nda iti xuu ta nda iti xini cua nducuiti ñi. 


text:
<pb/>’Na cua cutuni ini ndo, vati chito ndo yoso cuhva iyo yutun tusihva tiñi. Cua nduyuta ndaha chi, ta cua nduchaa soco numa ndaha chi, ta cua quichi numa chi. Quivi can chito ndo ti cha ni queta quivi cua coo chiti chi. 


text:
Ta ni cuhva cua coto ndo ti cha yatin xaan vachi hora can quivi cua ndehe ndo cha iyo chi cuhva cati yu. 


text:
Cati ndicha yu chihin ndo ti ña cua cuvi ñivi iyo vitin nda cua nda quivi cua queta ndihi cha cati yu chihin ndo. 


text:
[Tacan cati yu,] vati cua queta quivi cua naan andivi ya chi ñuhun ñuñivi ya, soco ña cua naan tuhun cha cahin. 


text:
<pb/>’Yoni ñivi chito ndaa quivi cua queta hora can. Ña chito ra tatun Ndioo iyo iti siqui andivi, ta ni ña chito sehe ra Ndioo. Ini maan ra Ndioo chito. 


text:
<pb/>’Cua cumi ndo chihin ndo, ta cua saha ndo cuenda. Cua cahan ndo chi ra Ndioo, vati ña chito ndo ndaa quivi cua coo chacan. 


text:
Tuhun can cuu sava ta cua iin rai, ta quee iti ra. Inga ñuun nu cani cuahan ra, ta nacoo ra vehe ra, soco chaha ra ndatu chi musu ra. Chaha ra tiñu chi iin iin ra ta ra, ta cati tuhun ra ti na cua coo ndito ra cuu ra cumi yu vehe. 


text:
Chacan cuu cha cati yu ti na cua coo ndito maan ndo, vati ña chito ndo ñaan hora cuu cha cua quichi ra cuu sava ta cua chitoho vehe. Ña chito ndo a cua quichi ra cha cha ini. Ña chito ndo a cua quichi ra sava ñuun. Ña chito ndo a cua quichi ra hora cua ndahyu ri chitoho. Ña chito ndo a cua quichi ra hora cha vachi cundichin. Ña chito ndo. 


text:
Tuhun cati tuhin chi ndo cati tuhin chi ndihi ñivi. Cati yu ti na cua coo ndito ndo ―cati ra Jesuu.<pb/>


text:
Yaha uvi quivi, ta nducahnu vico paan ña ndaa nu ni chihi ri mbee. Tacan, ta nducu ra sutu chahnu chi ra sacuaha ley chahnu cuhva yoso cuhva cua tiin xehe ra ta ra chi ra Jesuu, ta cua cahni ra ta ra chi ra. 


text:
Cati ra ta ra chi tahan ra ti: ―Ña cua tiin yo chi ra tichi vico ya, coto cua cuvaa ñivi ya ―cati ra ta ra. Choso iin ñahan nduta vixin chahan xini ra Jesuu (Mt. 26.6‑13; Jn. 12.1‑8) 


text:
<pb/>Iyo ra Jesuu ñuun Betania can. Vehe ra Simón ra cuhvi cuehe tahyu iyo ra, ta ndecu ra yu mesa. Tacan cuu, ta queta iin ña ñahan. Naan ña iin nu indi nduta vixin chahan. Mani nduta vaha cuu chi, ta yahvi xaan ni chacunda chi. Chahnu ña nu indi chi, ta choso ña nduta can xini ra Jesuu, 


